දස වසරකට පෙර ලංකාව දෙවනත් කළ සුනාමිය: සුනාමි ඇතිවන්නේ කෙසේද?

Posted by

ශ‍්‍රී ලංකාව ඇතුළු ඉන්දියන් සාගරය අවට පිහිටි රටවල් ගණනාවකට මෑත ඉතිහාසයේ දරුණුතම විපත් අත්පත් කර දුන් සුනාමි විපත සිදුවී දෙසැම්බර් 26දාට වසර දහයකි. සුනාමියේ සැඩ රුව හා ස්වභාවය ඉන් පීඩාවට පත්වුවන්ට පමණක් නොව සෙසු ලාංකීය සමාජයටත් තවම අමතක නැත. එහෙයින්, මෙම ලිපියෙහි අරමුණ වන්නේ සුනාමි විිපත යළි සිිහිපත් කිරීම නොව තතු පිළිවෙත අනුව යමින් සුනාමිය පිළිබඳව විදු ඇසින් විමසුමක් කිරීමටය.

සුනාමි (Tsunami) යනු ජපන් වචනයකි. ඇත්තටම වචන දෙකකි. සු (tsu) යන්නෙන් වරාය යන්න ද නාමි (nami) යන්නෙන් තරංගයද දැක්ෙවි. ඒ අනුව tsunami යනු වරාය තරංග යන්නයි. විද්‍යාත්මකව හැඳින් වුවහොත් සුනාමි යනු භූ කමිපන මුදු තරංගයකි (seismic sea wave). එය ඇතැම් විට ‘උදම් රළ’ (tidal wave) ලෙස වැරදියට හඳුන්වා දෙනු ලැබේ. මුහුදු ගොඩ ගැලීම, යෝධ උස් රළ ආදිය සලකා එය වැරදි ආකාරයට හඳුන්වා දෙනු ලැබුවක් සුනාමි ඇතිවන ආකාරය පිළිබඳ නිසියාකාරව සොයා බැලීමෙන් නිවැරදි අවබෝධයක් ලබාගත හැක.

සුනාමිය නිසියාකාරව වටහා ගැනීම සඳහා අප පළමුව කළ යුත්තේ පෘථිවියේ ව්‍යුහය පිළිබඳව මද අවබෝධයක් ඇතිකර ගැනීමයි. සරලව දක්වතොත් පෘථිවියේ පිටතින්ම ඇත්තේ ශිලා ගෝලයයි (lithosphere) ශිලා ගෝලය සෑදී ඇත්තේ භූ තැටි (tectonic plates) කිහිපයකිනි. අප අයත්වන භූ තැටිය නම් කර ඇත්තේ ඉන්දු-ඔස්ටේ‍්‍රලියානු භූ තැටිය ලෙසයි. මේ භූ තැටි අධෝගෝලය (asthenosphere) එනම් ශිලාගෝලයට යටින් ඇති ප‍්‍රාවරණයේ අර්ධ ද්‍රව තත්ත්වයේ පවතින ද්‍රව්‍ය මත පාවෙන භූ තැටි අතර සාපේක්‍ෂ චලනය, පෘථිවියේ පෘෂ්ඨය හරහා ප‍්‍රාවරණයේ (mantle) සංවහන ප‍්‍රවාහය නිසා සිදුවෙතැයි සැලකේ. භූ තැටි චලනය නිරතුරුවම සිදුවන අතර එහි වේගය ඉතා මදය. වසරකට සෙන්ටි මීටරයක් තරම් අඩු  තරම් අඩු ප‍්‍රමාණයකි. එතකුදු වුවත් භූ තැටි නොනැවතී එකිනෙක ගැටෙමින් ද එකින් එක ඈත්වෙමින්ද පවතියි. ඇතැම්විට ලිස්සා යාමද සිදුවේ. මේ චලන පහත රූ සටහන් වල දැක්වෙන අන්දමට ආකාර තුනකින් සිදුවිය හැකිය.

 

C චිත්‍ර‍ය
මේ චිත‍්‍රයේ දැක්වෙන පරිදි සාගරික කබොලු තැටි එකිනෙකෙන් ඈත්වීමේදී ප‍්‍රාවරණයේ සිට පෘථිවි පෘෂ්ඨය වෙත මැග්මා (ලෝදිය) පිටවෙයි.
B චිත්‍ර‍ය
විටක භූ තැටි එකිනෙක හා ගැටෙයි. එසේ ගැටීමේදී එක් භූ තැටියක් ඉහළට ගමන් කරන්නේ අනෙක් තැටිය පහළට තෙරපමිනි. මේ ගැටුම නිසා භූ කම්පන ඇතිවේ. (2004 දී සුමාත‍්‍රාවට ඔබ්බෙන් ඉන්දියානු සාගරයේ ඇතිවු මෙවැනි භූකම්පනයකින් මෙතෙක් වාර්තාවූ දරුණුතම සුනාමිය ඇතිවිය). මෙය හැඳින්වෙන්නේ නිමද්ජනය (subduction) හෙවත් ගිල්ලවීම යනුවෙනි. මෙහිදී නව මහාද්වීප කබොල ගොඩනැගෙන අතර සාගර කබොල විනාශවෙයි.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tsunami c
භූතැටි එකිනෙකට ගැටී ලිස්සායාම ද සිදුවේ. මෙහි දී ද භූකම්පන ඇතිවිය හැකි නමුත් කබොල සංරක්‍ෂණයවනවා මිස කබොල විනාශ වීමක් හෝ ගොඩනැගීමක් සිදුනොවේ.

ඉහත සඳහන් භූ කම්පන පමණක් නොව යමහල් විදාරණය, සමුද්‍රස්ත යෝධ නායයාම්, මුහුදු පතුලේ අවසාදිත තුළින් වායු හදිසියේ මුදාහැරීම නිසා ද සුනාමි ජනනය වේ. ඇතැම්විට සුනාමි ඇතිවීමට ග‍්‍රහක පෘථිවිය මතට කඩාවැටීම ද බලපායි. (විස්තරය බලන්න)

ග‍්‍රහක‍(asteroids) පෘථිවිය මත කඩාවැටීමෙන් ඇතිවන බලපෑමෙන් ද යෝධ සුනාමි ඇතිවිය හැකිය. මෙය බොහෝ කලාතුරකින් සිදුවන්නක් වුවද එහි ප‍්‍රතිඵල මහා භයානකය. එවැන්නකින් උඩට නගින සුනාමි රළ මීටර දහසක් වැනි උසකට යා හැකි බව ගණන් බලා තිබේ. මෙයට වසර මිලියන 66 කට පෙර ග‍්‍රාහකයක් පෘථිවිය මත කඩාවැටීමෙන් යුකාටන් අර්ධවීපයේ මුහුදු ඉමෙහි යෝධ සුනාමියක් ඇති වීයයි ද එහි ප‍්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇතිවු ගිණි හා වායුගෝලමය ධුලි වලින් සුර්යාලෝකය වැසීගොස් ඩයිනසෝරයන් ඇතුළු පෘථිවි ජීව විශේෂයන් ගණනාවක් වඳවී යන්නට ඇතැයි ද විද්‍යාඥයන් විසින් සොයා ගනු ලැබ ඇත.

හේතුව කුමක් වුවත් සුනාමි ඇතිවන ප‍්‍රදේශයේ සිට සෑම දිශාවකටම තරංග ගමන්කරයි. තරංග එකකට වැඩි ගණනක් ඇතිවිය හැකි අතර මුල් එකට වඩා පසු තරංග ඉතා විශාල විය හැකියි. එක වෙරළක කුඩා සුනාමියක් ඊට සැතපුම් කිහිපයක් ඈත වෙරළක මහා සුනාමියක් බවට පත්වන්නේ එහෙයිනි. තරංගය වෙරළ වෙත පැමිණෙත්ම එහි උස වර්ධනය වෙයි. මුහුදු ඉමෙහි සහ සාගර පතුලේ භූලක්‍ෂණ අනුව තරංගයේ විශාලත්වය තීරණය වේ.

Tsunami 04සුනාමි තරංගද සාගරයේ අනෙක් තරංග ගමන් කරන ආකාරයටම ගමන් කළත් තරංග මුදුන් අතර අතිශය දුරක් පැවතිය හැකිය. මෙම දුර, තරංග ආයමය ලෙස දැක්වේ. බොහෝ සාගර තරංග මුදුන් අතර දුර මීටර 100ක් පමණ වුවත් සුනාමි තරංග මුදුන් අතර දුර  අතර කිලෝමීටර 200 හෝ ඊටත් වැඩිවිය හැකිය. සුනාමි තරංගයක් ගැඹුරු මුහුදු ජලය හරහා ගමන් කරද්දී තරංග විස්තාරණය (තරංගයෙහි උසින් අඩක්* සාමාන්‍යයෙන් මීටරයක් තරම් වේ. මේ හේතුව නිසා,  ගැඹුරු මුහුදේ බෝට්ටුවකින් ගමන් කරමින් සිටින්නේ නම් ඉතාමත් විශාල සුනාමියක් වුවත් ගමන් කරන්නන්ට නොදැනෙන්නට පුළුවන.

දිගු තරංග ආයාමයක් සහිත තරංග කෙටි ආයාමයක් සහිත  තරංග වලට වඩා වේගයෙන් ගමන් කරයි. ඒ අනුව සුනාමි තරංග සාගරය හරහා අධික වේගයෙන් ගමන් කරයි. සාමාන්‍ය සාගර තරංග ගමන් කරනුයේ පැයට කිලෝමීටර 20 ක පමණ වේගයකිනි. එහෙත් සුනාමි තරංග තරංග පැයට කිලෝමීටර 500 සිට 600 දක්වා වේගයකින් ගමන් කරයි. 2004 සුනාමි තරංග වේගය පැ/කිමි 800 ක් පමණ විය. මේ අනුව සුනාමි තරංග ගමන් වේගය සාමාන්‍ය වෙළඳ ගුවන් සේවා යානයක වේගයට සමවෙයි.

මුහුද රළු දිනයක මුහුදු රළ (තරංග) සාපේක්‍ෂව තරමක උස් ස්වභාවයක් ගන්නා බව අපි දනිමු. එහෙත් 2004 සුනාමි රළ දුටු අය පවසන අන්දමට ඒ මහා තරංග (රළ) පොල් ගස් දෙක තුනක් උසට නැගි බව වාර්තා වේ. මුහුදේ බෝට්ටුවකින් ගමන් කරන විට විශාල සුනාමියකවත් තරංග නොදැනේ නම් වෙරළ ආසන්නයේ දී තරංග එපමණ උසට ඉහළ යන්නේ කෙසේද? සුනාමි තරංග වෙළඳ ගුවන් යානාවකටත් වඩා වේගයෙන් ගමන් කරන බව ඉහත සඳහන් වුණි. මෙම අධිවේග තරංගවලට වෙරළාසන්නයේ නොගැඹුරු දිය මුන ගැසෙන විට තරංගයෙහි (රළෙහි) පත්ල නොගැඹුරු මුහුදු පත්ල දිගේ ගමන් කිරීමට පටන් ගනිද්දී ඇතිවෙන ගර්ෂණයෙන් රළ වේගය ඉතා ක්ෂණිකව මන්දගාමී වෙයි. එහෙත් එවිට මුල් තරංගවලට පිටුපසින් අධිවේගයෙන් එන තරංග එකවිට එක නගින්නට පටන් ගනී. (හරියටම එක දිගට වේගයෙන් ගමන් ගන්නා වාහන පේළියක මුල් වාහන එකවර මන්දගාමී වුවහොත් පසුපසින් එන වාහන එකපිට එක නගින සේය) මෙසේ සිදුවීම නිසා සුනාමියකදී මුහුදු තරංග උස හෙවත් තරංග විස්තාරණය (amplitude) අනපේක්‍ෂිත මට්ටමින්, ඔව් මීටර 4.5 සිට මීටර 45ක් තරම් පොල් ගස් තුන, හතරක් පමණ උස්වෙයි .

සුනාමි රළ ඉහළ යාමේ වේගය අර්ධ වශයෙන් මුහුදු පතුලේ සහ මුහුදු ඉමෙහි හැඩය මත තීරණය වේ. ගොඩබිම දෙසට එද්දී මුහුදු පතුලේ බෑවුම සීඝ‍්‍ර නොවන්නේ නම් සුනාමි රළ ද සාපේක්‍ෂව සෙමින් ඉහළ යයි. එවිට වෙරළාසන්න ජනයාට රට තුළට දුව යාමට තරමක අවස්ථාවක් ලැබේ. බෑවුම තද (සිඝ‍්‍ර) නම් හෝ මුහුදු බොක්කේ හැඩය තරංග වර්ධනයට මග පාදන්නේ නම් හෝ මහා වේගයකින්, මෙන්ම බලයකින් සුනාමි රළ වෙරළට කඩා වැදී මහා විනාශයක් එකවර සිදු කරයි. තවද මුල් සුනාමි රළ වෙරළට ළඟා වීමේදී ඇතැම්විට ප‍්‍රතිඵලය වන්නේ මුහුදු ජලය පසුබෑම හෙවත් ආපසු යාමයි. සුනාමි රළ පෙර කිව් අන්දමට දිගු තරංග නිසා සාමාන්‍යයෙන් ඒවායේ සම්පුර්ණ උසට නැග ඒමට විනාඩි කිහිපයක් ගත වේ. පෙර පරිදි ඇතැම්විට මුහුදු ජලය මුලින් පසුබා ආපසු ගමන් කරන අවස්ථාවේ, වෙරළාසන්න ජනයා සිප්පිකටු, මාළුන් හෝ වෙනත් මුහුදු ජීවීන් එකතු කිරීමට හෝ හුදු කුතුහලය නිසා මුහුද දෙසට යාමට හෝ සිටි තැනම සිටීමට පෙළඹෙති. එහෙත් ඊළඟට පැමිණෙන මහා බිහිසුනු රැුල්ලට ඔවුහු ගොදුරුවෙති. මේ බව 2004 සුනාමියට මුහුණදුන් අය කටුක අත්දැකීමක් ලෙස දැන සිටිනවා විය හැක. එහෙත් සුනාමියක් යනු කුමක්ද එය ඇතිවන්නේ කෙසේද, පැතිරෙන්නේ කෙසේද සහ වෙරළාසන්නයේ ඉන් ඇතිවන ප‍්‍රතිඵල ගැන කලින් දැන සිටීම එවැනි කටුක අත්දැකීම් වළකාගැනීමට හේතු වනු ඇත.

Ysunami warning system
වැඩි දියුණු කරගත් සුනාමි අනතුරු ඇඟවීමේ ක්‍ර‍මවේදයන් දැන් දැන් බෙහෙවින් භාවිත වේ. මේ රූප සටහනින් පෙනෙන්නේ ඔස්ට්‍රෙලියානු රජය විසින් චන්ද්‍රිකා පාදක කොටගෙන ශාන්තිකර සාගරයේ සුනාමි නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා පවත්වාගෙන යන ක්‍ර‍මයයි.

 

Encyclopedia of Earth Science, Earth Science – an illustrated guide to science සහ Earth lab – Exploring the Earth Sciences කෘති අැසුරෙන් සකස් කළේ සරත් කැල්ලපත

එක් ප්‍රතිචාරයක්

  1. ප්‍රධාන වශයෙන්ම භූ කම්පා සදහා හේතුවන්නේ අභිසාරී තල (Convergent) මායිම වල සහ පරිණාමණ විභේධ (Transeverse) වල ගතිකය යි. සුනාමි සදහා බෙහෙවින්ම හේතුවන්නේ සාගරය මද්‍යයේ සිදුවන භූ කම්පා. සාගරික භූ තැටිය (කබොල) මහද්වීපික භූ තැටියට වඩා ඝනත්වයෙන් වැඩි නිසා ඉතා පහසුවෙන් බරෙන් වැඩි සාගරික භූ තැටිය කිදා බසින අතර මහද්වීපික තැටියේ අධික තෙරපීම තල මායිම අතර කඳුකර නිර්මාණය කිරීමටද, සමහර විට ගිනිකඳු නිර්මාණය කිරීමටද හේතු වේ. කාලයත් සමග ඇතිවන තෙරපුම එකවර නිදහස් වීම මගින් තෙරපුම ශක්තිය ජලයට ලබා දී තරංග ඇති කරයි.

    අපසාරී තල මායිම් සාගරික භූ තැටිවල පමණක් නොව මහද්වීපික තැටි වලද ඇතිවිය හැක. එවිට වන්නේ ගොඩබිම විශාල විල් ඇතිවීමයි. නමුත් පසු කලෙක පැල්ම පුළුල් වීම නිසා ක්‍රමයෙන් මුහුදට සම්බන්ද වේ. එයේ ක්‍රමයෙන් ගොඩබිම් දෙකක් ඇති කිරීමට හේතුවේ. දැනට හොද උදාහරණයක් වන්නේ අප්‍රිකානු මහාද්වීපය යුරෝපා මහද්වීපයෙන් වෙන් වෙන ආකාරයයි.

    ලංකාව ඉන්දියානු මහද්වීපයෙන් වෙන් වී ඇත්තේද මෙලෙස මැ යු අපසරි තල මායිමකිනි.

    කෙසේවෙතත් වර්තමානයේ විද්‍යාඥයින් හදුනා ගෙන ඇති පරිදි ලංකාවට දකුනු දිග මුහුදේ කි.මි.800-1000 පමණ දුරින් නව තල මායිම ක්‌ මුහුද මද්‍යයේ ඇති වෙමින් පැවතීම අනාගතයේ නිරන්තර සුනාමි තත්ව ඇතිවීමට හේතුවිය හැක.

    පත්මකුමාර ජයසිංහ
    jpathmak@gmail.com

ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ WordPress.com ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Google photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Google ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Twitter picture

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Twitter ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Facebook photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Facebook ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.