හැසිරීම් වල ජාන විද්යාව අධ්‍යයනය කිරීමේ විවිධ ක්‍රම

[මෙහි මුල් කොටස — හැසිරීමේ ජානවිද්‍යාව (genetics of behaviour) — 2024 පේරවාරී 27 දා thathu.com හී පළවිය]

හැසිරීම් වල ජාන විද්යාව අධ්යයනය කිරීම සඳහා විවිධ ක්රම භාවිතා කර ඇත. පුළුල් ලෙස කථා කරන විට, ඒවා රූපානුදර්ශීය(phenotypic) සහ ප්‍රවේණිදර්ශීය(genotypic) ලෙස බෙදිය හැකිය. රූපානුදර්ශීය ප්‍රවේශය සම්බන්ධයෙන් විමර්ශකයා චර්යාත්මක ලක්ෂණයකින් ආරම්භ කරන අතර එය සහ ජාන විචලනය අතර සම්බන්ධතාවයක් සොයා ගැනීමට උත්සාහ කරයි. ප්‍රවේණිදර්ශීය ප්‍රවේශයේදී විමර්ශකයා සම්මත ප්‍රවේණි වර්ගයකින් ආරම්භ කරන අතර ප්‍රවේණිදර්ශයේ සංරචක වෙනස් කිරීමෙන් හැසිරීම් වලට ඇති බලපෑම් පරීක්ෂා කරයි. ඊට උපයෝගීකරගන්නා ප්රධාන ක්රම දැන් සොයා බලමු.

(i) වරණීය අභිජනනය.

මෙහි අරමුණ වන්නේ සාමාන්‍යයෙන් තෝරාගත් රූපානුදරශයේ ‘ඉහළ’ හෝ ‘පහළ’ ප්‍රකාශනය සඳහා, නිශ්චිත දිශාවන්හි ගහනය වෙනස් කිරීමයි. මෙම ක්‍රමය පදනම් වී ඇත්තේ රූපානුදරශ(phenotype) සහ ප්‍රවේණිදර්ශ්(genotype) අතර සහසම්බන්ධතාවයේ උපකල්පනයක් මත වන අතර ඉහළ/අඩු ලකුණු ඇති පිරිමි සහ ගැහැණු සතුන් එකට බෝ කිරීම ඇතුළත් වේ. මෙම ක්‍රමය සතුන් සම්බන්ධයෙන් බහුල ආකාරයට භාවිත කර ඇති අතර, මීයන් තුළ ඉගෙනීම හෝ චිත්තවේගීය බව වැනි චර්යාත්මක ගතිලක්ෂණවල අපගමනයන් පෙන්වන රේඛා නිපදවා ඇත. එවැනි පෙළපත් වල පැවැත්ම රූපානුදරශ වල ජානමය සහ හැසිරීම් විශ්ලේෂණයට තවදුරටත් ඉඩ සලසයි.

(ii) සහාභිජාත පෙළපත්(Inbred lines).

දිගුකාලීනව අඛණ්ඩව සහාභිජනනය කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුද්ගලයන් ජානමය වශයෙන් සමාන වන පෙළපත් ඇතිවේ. සාමාජිකයින් ජානමය වශයෙන් සමාන වන නමුත් පෙලපත් අතර ජානමය වශයෙන් වෙනස් වන ඉහළ ආවේණික පෙලපත්, සමාන පරිසරයක ඇති දැඩි කළ හැකි අතර සලකන ලබන හැසිරීම් සම්බන්ධයෙන් සංසන්දනය කළ හැකිය. සමාන පරිසරයක ඇති කරන ලද පෙළපත් අතර නිරීක්ෂණය කරන ලද වෙනස්කම් සම්භවය වශයෙන් ජානමය වේ. විශේෂයෙන් මීයන් සහ හෝ මැස්සන් වැනි සතුන්ගේ ඉහළ සහාභිජාත පෙළපත් බොහොමයක් නිපදවා ඇති අතර හැසිරීම් අධ්‍යයනය සඳහා වටිනා සාධක සපයයි. සමහර සහාභිජාත මීයන් මාදිලි, ‍තෝරාගැනීම සඳහ විකල්ප ඉදිරිපත් කළ විට ජලයට වඩා මද්‍යාසාර ද්‍රාවණයක් පානය කරන අතර අනෙකුත් මාදිලි ජලය පමණක් ගනී. එවැනි පෙලපත් අතර දෙමුහුම් මාර්ගයෙන් ජානමය සැකසුමපිළිබඳ විශ්ලේෂණයන් සිදු කළ හැකිය.

(iii) විකෘති(mutations).

මේවා තනි ස්ථලයකදී(single locus) ජානමය උපදෙස් වෙනස් කිරීමේ ක්‍රමයක් ඉදිරිපත් කරයි. සාමාන්‍ය ප්‍රවේණි වර්ග සහ විකෘති ජානය රැගෙන යන ප්‍රවේණි වර්ග අතර සැසඳීම් සිදු කෙරේ. පර්යේෂණාත්මක සහ පාලනය කරන සතුන් විකෘති ජානය හැරුණු කොට, ජානමය වශයෙන් සමාන නම්, එමෙන්ම ඔවුන් සමාන පරිසරයක ඇති දැඩි කරන්නේ නම්, යම් වෙනස්කම් විකෘතියේ ප්‍රතිවිපාකයක් වනු ඇත. ජාන විකෘතියේ බලපෑම් සමහර විට ඉතා නිශ්චිත විය හැක, එහෙත්, බොහෝ විට ඒවා විකසන බලපෑම් ප්‍රවාහයක කොටසක් වන අතර ඉන් සමහරක් ඒවා සතෙකුගේ හැසිරීම් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතිවිපාක ඇති කරයි. චර්යාත්මක ප්‍රතිවිපාක ඇති කරන තනි ජාන විකෘති ගණනාවක් හඳුනාගනු ලැබ ඇත.

මිනිසා ගතහොත්, මිනිසා තුළ මින් වඩාත් ප්‍රචලිත ප්‍රතිඵලය වන්නේ පීනයිල්කීටෝනූරියාව (phenylketonuria – PKU) නම් තත්ත්වයයි.  අවශ්‍ය පීනයිල් ඇලනීන් හයිඩ්‍රොක්සිලේස් (phenylalanine hydroxylase) එන්සයිමය, අසාමාන්‍ය(abnormal) PKU ජාන දෙකක් සහිත පුද්ගලයන්ට  සහජයෙන්ම නොමැති නිසා පීනයිල් ඇලනීන් ඇමයිනෝ අම්ලය පරිවෘත්තීය කිරීමට නොහැකි වේ. PKU ජාන දෙකක් දරන ළදරුවන්ට අඩු බුද්ධියක් ඇති නමුත් පීනයිල් ඇලනීන් නොමැති ආහාර දීමට වග බලාගනිමින් දරුවන් හදා වඩා ගනිමින් අයහපත් තත්ත්වයේ තරම අඩු කළ හැකිය. ජාන, ස්නායු පද්ධතිය සහ හැසිරීම් අතර සම්බන්ධය පරීක්ෂා කිරීමට වෙනත් මාධ්‍යයක් සපයන ස්නායු පද්ධතියේ විවිධ අසාමාන්‍යතා ඇති සතුන් නිර්මාණය කිරීමට ද විකෘති කිරීම් භාවිතා කළ හැකිය. ජානමය වශයෙන්, විචිත්‍ර මැස්සන් (පිරිමි පටක විකෘති ජානයක් දරන පිරිමි සහ ගැහැණු පටක ඇති ඒකෛකයන්) සහ ඉරණම සිතියම්කරණය(fate mapping) නම් තාක්ෂණය භාවිතා කිරීමෙන්, විශේෂිත චර්යාත්මක සංරචක සඳහා ස්නායු පද්ධතියේ ස්ථාන සොයා ගැනීමට හැකි වේ.

(iv) පවුල් පෙළපත් අධ්‍යයනය.

මෙම ප්‍රවේශය, මිනිසා තුළ චරිත ලක්ෂණ උරුම ආකාරය අධ්‍යයනය කිරීමේ වඩාත්ම සෘජු ක්‍රමය සපයන අතර, පවුල් පෙළපතක් ඔස්සේ ගති ලක්ෂණයක් ඇතිවීමේ අවස්ථා සෙවීමෙන්, ජානමය ආධිපත්‍යය සහ නිලීනතාව(recessiveness) තීරණය කිරීමේ මාධ්‍යයක් සපයයි. වර්ණ අන්ධභාවය යනු මේ ආකාරයෙන් අධ්‍යයනය කරන ලද සංසිද්ධියකි.

(v) නිඹුල්ලු අධ්‍යයන.

මිනිසා අතරේ හැසිරීමේ ජානමය පදනම අධ්‍යයනය කිරීමේ හොඳම ක්‍රමය මෙය විය හැකිය. නිවුන් දරුවන් සර්වසම (monozygotic – MZ ඒකාණ්ඩජ)) හෝ බෑ නිඹුල්ලු හෙවත් භාතෘක නිවුන්නු(dizygotic DZ දුවිඩිම්බජ) වේ. MZ නිවුන් දරුවන් ව්‍යුත්පන්න වන්නේ එක් සංසේචනය කළ බිත්තරයක් බෙදීමෙන් වන අතර DZ නිවුන් දරුවන් ශුක්‍රාණු දෙකකින් ඩිම්බ දෙකක් සංසේචනය වීමෙන් ව්‍යුත්පන්න වේ.  DZ නිවුන් දරුවන් සාමාන්‍ය සහෝදර සහෝදරියන්ට වඩා ජානමය වශයෙන් සමාන නොවේ; නමුත් ඔවුන් පොදු පූර්ව ප්‍රසව පරිසරයක් භුක්තිවිඳ,  සාමාන්‍යයෙන් එකටම හැදී වැඩෙන බැවින්  විවිධ කාලවලදී උපන් සහෝදර සහෝදරියන්ට වඩා මොවුහු සාපේක්ෂව සමාන වීමට නැඹුරු වෙති. MZ නිවුන්නු අතර වෙනස්කම් පැන නගින්නේ පාරිසරික ප්‍රභවයන්ගෙන් පමණක් වන අතර DZ යුගල අතර ඇත්තේ   වෙනස්කම් ජානමය සහ පාරිසරික සාධකවල ප්‍රතිඵලයකි.

MZ නිවුන් දරුවන් වෙන් වෙන්ව ඇති දැඩි කිරීම සහ එම නිසා අසමාන පරිසරයන් පිළිබඳ නිරීක්ෂණ මගින් පරිසරයේ වෙනස්වන බලපෑම් පිළිබඳ තොරතුරු සපයයි. සාමාන්‍යයෙන් එවැනි විමර්ශනවල ප්‍රතිඵල පෙන්නුම් කරන්නේ විවිධ මනෝවිද්‍යාත්මක චරිත සඳහා ප්‍රවේණිකත්වයේ වැදගත්කම වෙනස් වුවද, MZ නිවුන් දරුවන් අතර මූලික සමානකම් නොපැහැදිලිව පවුල් පරිසරයන් බොහෝ සෙයින් වෙනස් විය හැකි බවයි. ඉතා පුළුල් පරාසයක හැසිරීම් සහ මනෝවිද්‍යාත්මක සංසිද්ධි ජානමය විචලනයට යටත් වේ. මිනිසා තුළ, MZ නිවුන් දරුවන්, එකට හා වෙන්ව ඇති දැඩි කරන ලද, සහ DZ නිවුන් දරුවන්ගේ විමර්ශන දත්ත පෙන්නුම් කරන්නේ, පුද්ගලයන් අතර සම්බන්ධතාවයේ මට්ටම වැඩි වන තරමට බුද්ධි පරීක්ෂණ ලකුණුවල සහසම්බන්ධතාවය වැඩි වන බවයි. මෙලෙස එකට ඇති දැඩි කරන ලද DZ නිවුන් දරුවන් සඳහා සහසම්බන්ධය 0.53, MZ නිවුන් දරුවන් සඳහා 0.87, සහ වෙන්ව ඇති දැඩි කරන MZ නිවුන් දරුවන් සඳහා 0.75. බුද්ධිය තීරණය කිරීමේදී ප්‍රවේණික සාධක ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරන බව මෙයින් පෙන්නුම් කරන අතර, පැහැදිලිවම වැදගත් පාරිසරික සංරචකයක් ද ඇත.

MZ නිවුන් දරුවන් වෙන් වෙන්ව, ඒ නිසාවෙන්ම අසමාන පරිසරයන් තුල ඇති දැඩි කිරීම පිළිබඳ නිරීක්ෂණ මගින් පරිසරයේ වෙනස්වන බලපෑම් ගැන තොරතුරු සපයනු ලැබෙයි. සාමාන්‍යයෙන් ගත් කල, එවැනි විමර්ශනවල ප්‍රතිඵල පෙන්නුම් කරන්නේ විවිධ මනෝවිද්‍යාත්මක  ගති ලක්ෂණ සඳහා ප්‍රවේණිකත්වයේ වැදගත්කම වෙනස් වුවද, MZ නිවුන් දරුවන් අතර මූලික සමානකම් වසන් නොකට පවුල් පරිසරයන් බොහෝ සෙයින් වෙනස් විය හැකි බවයි. ඉතා පුළුල් පරාසයක හැසිරීම් සහ මනෝවිද්‍යාත්මක රූපණුදර්ශ, ජානමය විචලනයට යටත් වේ.

මිනිසා තුළ, MZ නිවුන් දරුවන්, එකටමෙන්ම වෙන් වෙන්ව ඇති දැඩි කරන ලද, සහ DZ නිවුන් දරුවන්ගේ විමර්ශන දත්ත පෙන්නුම් කරන්නේ, පුද්ගලයන් අතර සම්බන්ධතාවයේ මට්ටම වැඩි වන තරමට බුද්ධි පරීක්ෂණ ලකුණුවල සහසම්බන්ධතාවය වැඩි වන බවයි. මෙලෙස සළකන් විට,  එකට ඇති දැඩි කරන ලද DZ නිවුන් දරුවන් සඳහා සහසම්බන්ධය 0.53, MZ එකට ඇත් දැඩි කරන නිවුන් දරුවන් සඳහා 0.87, සහ වෙන්ව ඇති දැඩි කරන MZ නිවුන් දරුවන් සඳහා 0.75 වේ . බුද්ධිය තීරණය කිරීමේදී ප්‍රවේණික සාධක ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරන බව මෙයින් පෙන්නුම් කරන අතර, පැහැදිලිවම වැදගත් පාරිසරික සංරචකයක් ද ඇත.

දරුකමට හදාගත් දරුවන් සහ ඔවුන් හදා වඩා ගත් දෙමාපියන් සහ ජීව විද්‍යාත්මක දෙමාපියන් සම්බන්ධක්‍රගෙන කරන අධ්‍යයනයන් ද මේ සඳහා සහායක් සපයයි; මන්ද දරුවන් සහ ඔවුන්ගේ ජීව විද්‍යාත්මක දෙමාපියන් අතර සහසම්බන්ධය ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර මුල් ළමාවිය දක්වා ඉහළ යන හෙයිනි. මනින ලද බුද්ධිය යනු ප්‍රාථමික මානසික හැකියාවන් රාශියක එකතුවක් ලෙස සැලකේ: වාචික, අවකාශීය, සංඛ්‍යාව, තර්කනය, වචන චතුරතාව සහ මතකය මේ අතර වෙ.  පවතින සාක්ෂි වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ මේවා මත ජානමය පූරණය වෙනස් වන අතර වාචික සහ අවකාශීය හැකියාවන් ඉහළ පූරනයක් ද, මතකය අඩු පූරනය්ක් ද ඇති බවයි. අනෙක් අතට, බොහෝ සංවේදන සහ සංජානනීය චාලක කාර්යයන් මිනිසා තුළ සැලකිය යුතු ජානමය සංරචකයක් පෙන්නුම් කරයි. නිවුන් දරුවන් පිළිබඳ බහුකාර්ය අධ්‍යයනයෙන් ලැබෙන සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ,  අන්තර්වර්තික  සහ බහීර්වර්තික පෞරුෂ මානයන් දෙකම බහුප්‍රවේණ්‍යණුක(polygenic) පද්ධති මගින් බලපෑමට ලක්වන බවයි. බොහෝ මනෝචිකිත්සක තත්වයන් සැලකිය යුතු ජානමය සංරචකයක් ඇති බව පෙන්නුම් කරන සාක්ෂි ද ඇත. නිදසුනක් වශයෙන්, උමතු-මානසික අවපීඩන රෝග MZ නිවුන් දරුවන් තුළ 95-7 හි එකඟතා (ගිවිසුම්) අනුපාතයක් සහ DZ නිවුන් දරුවන් තුළ සියයට 26-3 ක් පෙන්නුම් කරයි. භින්නෝන්මාදය(schizophrenia) ගතහොත්, ප්‍රධාන ජාන ආචරණය සම්බන්ධව එක් ආකෘතියක් ඉදිරිපත් කර ඇති නමුත් සමහර පුද්ගලයින් අධික ආතතියට ලක්වන විට එම තත්ත්වයට ගොදුරු වීමට තුඩු දෙන බහුප්‍රවේණ්‍යණුක ඒකරාශී වීම සඳහා වන අවස්ථාව වඩාත් ප්‍රබල වේ: එබැවින් ජාන සහ පරිසරය යන දෙකම එහි ව්‍යක්තිය සඳහා සැලකිය යුතු ලෙස දායක වේ.

The Oxford Companion to the Mind (Tenth impression 1997) හී GENETICS OF BEHAVIOUR කොටස ඇසුරෙනි