බිලී යනු එල්ලා වැටෙන කන් ඇති බීගල් වර්ගයේ කුඩා සුනඛයෙකි. ඌ වේදිකාවක් වටා වේගයෙන් දුවමින්, එහි ඇති සිදුරු ගණනක් ආඝ්‍රාණය කරයි. සෑම සිදුරකම ඇත්තේ, මිනිසුන් විසින් භාවිතා කළ මුඛ ආවරණයකි. ඒ එක එකක, විවිධ මිනිසුන්ගේ ශරීරවලට ආවේණික වූ ගන්ධයන්ගේ මිශ්‍රණයක් ඇත. නමුත් බිලීගේ තියුණු නාසය සොයන්නේ ඒ අතරින් එකම එක සුවඳ සංයෝගයකි: ඒ පිළිකාවක් ඇති බවට සංඥා කරන සුවඳයි.

පිළිකාවක් මගින් පුද්ගලයෙකුගේ ශරීරයෙන් පිටවන, හුස්ම, දහඩිය, රුධිරය සහ මුත්‍රාවල අඩංගු සියුම් වාෂ්පශීලී කාබනික සංයෝගවල (volatile organic compounds) අනන්‍ය මිශ්‍රණය වෙනස් කළ හැකිය. බිලී සහ ඌ වැනි අනෙක් සුනඛයන්, පිළිකා රෝග විනිශ්චය කළ පුද්ගලයන් පැළඳි මුඛ ආවරණවලින් එන මෙම සියුම් සුවඳ හඳුනාගැනීමට පුහුණු වී ඇත. කොවිඩ් සහ මැලේරියාව වැනි රෝග මෙන්ම, පශ්චාත්-කම්පන ආතති ආබාධය (post-traumatic stress disorder) වැනි මානසික තත්ත්වයන් ද සුනඛයන්ට හඳුනාගත හැකි ආකාරය ගැන පර්යේෂකයෝ අධ්‍යයනය කරමින් සිටිති.

විද්‍යාඥයන් විසින් සුනඛයන්ගේ මෙම ප්‍රබල රෝග සුවඳ දැනීමේ හැකියාව සොයාගනු ලැබුවේ 1989 දීය. ඒ, සුනඛයෙකු තම හිමිකරුගේ පිළිකාවක් හඳුනාගැනීමත් සමඟය. නමුත් වෛද්‍යවරුන් තවමත් රෝග විනිශ්චය සඳහා සුනඛයන් සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා නොකරයි. ප්‍රායෝගික ගැටලුවලට අමතරව, සුනඛයන්ගේ සුවඳ දැනීමේ නිරවද්‍යතාවය එකිනෙකාට බෙහෙවින් වෙනස් වීම ද මීට හේතුවකි. රෝග සුවඳ දැනීමේ දක්ෂතාවය, එක් එක් සුනඛයාගේ පෞරුෂය සහ ඔවුන්ගේ පුහුණුකරුවන් ඔවුන්ව කොතරම් හොඳින් හඳුනනවාද යන්න මත රඳා පවතින බව පර්යේෂකයෝ වඩ වඩාත් සොයා ගනිමින් සිටිති. නව පර්යේෂණ උත්සාහයන් යොමු වී ඇත්තේ මෙම කාර්යය සඳහා වඩාත් සුදුසු සුනඛයන් කවුදැයි හඳුනා ගැනීමට සහ සුවඳ පරීක්ෂණයකදී සුනඛයන්ගේ හැසිරීම් තේරුම් ගැනීමටය.

එංගලන්තයේ බ්‍රිස්ටල් විශ්වවිද්‍යාලයේ සේවය කරන පශු වෛද්‍ය විද්‍යාඥවරියක වන ශැරින් බිස්ට්‍රේ ඩබා, එක්සත් රාජධානියේ “මෙඩිකල් ඩිටෙක්ෂන් ඩෝග්ස්” (Medical Detection Dogs) නම් පුණ්‍යායතනයේ සගයන් සමඟ එක්ව, සතුන්ගේ පෞරුෂය – විශේෂයෙන්ම ඔවුන්ගේ ශුභවාදී හෝ අශුභවාදී මට්ටම – රෝග හඳුනාගැනීමේ හැකියාවට බලපාන ආකාරය ඉගෙන ගැනීමට පර්යේෂණයක් කළාය. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඵල මෑතකදී ‘PLoS One’ සඟරාවේ පළ විය.

පර්යේෂකයන් පළමුව, කාමරයක එක් කෙළවරක ඇති තිර දෙකක් පිටුපස ඇති දේවල් සුනඛයන්ට පෙන්වීය: “ධනාත්මක” ස්ථානයක රසවත් කෑමක් ද, “ඍණාත්මක” ස්ථානයක හිස් බඳුනක් ද විය. පසුව කාමරයට පැමිණි අවස්ථාවලදී, සුනඛයන් සාමාන්‍යයෙන් සතුටින් පළමු ස්ථානය දෙසට පිනූ අතර, දෙවැන්න පරීක්ෂා කිරීමට යන විට ඉතා සෙමින් ගමන් කළහ – නැතහොත් එහි නොගොස්ම සිටියහ.

ඉන්පසු විද්‍යාඥයෝ, ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක ස්ථාන අතර අලුත් තිර දෙකක් පිටුපස බඳුන් තැබූහ. මෙම නව ස්ථාන කොතරම් ඉක්මනින් ගවේෂණය කළේද යන්න මත පදනම්ව, ඔවුන් සුනඛයන් “ශුභවාදී” හෝ “අශුභවාදී” ලෙස වර්ගීකරණය කළහ.

ඊළඟට, කණ්ඩායම විසින් එක් එක් සුනඛයාට පුහුණු කරන ලද රෝග සුවඳක්, වෙනත් සුවඳවල් අතරින් තෝරා ගැනීමට ඇති හැකියාවේ නිරවද්‍යතාවය ඇගයීමට ලක් කළේය. සාමාන්‍යයක් ලෙස ගත් විට, අශුභවාදී සුනඛයන් වඩාත් තියුණු ලෙස සුවඳ හඳුනාගන්නා බව පෙනී ගියේය. අශුභවාදී සුනඛයන් වඩාත් ප්‍රවේශම් වන අතර, “වඩා ප්‍රවේශම් සහගත සුනඛයෙකු වැරදි නොකිරීමට වඩා දක්ෂ විය හැකියි” යැයි ඩබා පවසයි.

පෙන්සිල්වේනියා විශ්වවිද්‍යාලයේ රෝග සහ ආතතිය සුවඳින් හඳුනාගන්නා සුනඛයන් ගැන පර්යේෂණ කරන ක්ලාරා විල්සන් පවසන්නේ වෙනත් පෞරුෂ ලක්ෂණ ද මෙහිදී වැදගත් වන බවයි. දඩයමේ උද්යෝගයට කැමති – සහ අතුරුදහන් වූවන් හෝ සැඟවූ බෝම්බ සෙවීමේදී දක්ෂතා දක්වන – සුනඛයන්ට, රෝග සාම්පල නැවත නැවතත් සුවඳ බැලීම ඒකාකාරී දෙයක් ලෙස හැඟෙන්නට පුළුවන. “අපට අවශ්‍ය කලකිරීමට පත් නොවන සුනඛයෙක්. එය එතරම් උද්වේගකර නොවුණත්, ඔවුන් එය ප්‍රතිඵලදායක දෙයක් ලෙස සැලකිය යුතුයි,” විල්සන් පැහැදිලි කරයි.

බිලීව පුහුණු කළ, බැංගලෝරයේ පිහිටි “ඩොග්නෝසිස්” (Dognosis) නම් ආරම්භක ව්‍යාපාරයේ සම-නිර්මාතෘ ආකාශ් කුල්ගොද් පවසන්නේ, පුහුණුකරුවන් සුනඛ හැසිරීම් තේරුම් ගන්නා ආකාරය ද හඳුනාගැනීමේ ප්‍රතිඵලවලට බලපෑ හැකි බවයි. නියමිත සුවඳක් හඳුනාගත් විට වාඩිවීම හෝ බිරීම වැනි නිශ්චිත හැසිරීමක් කිරීමට සුනඛයන්ට ඉගැන්වීමට අමතර කාලයක් ගතවන අතර, සංග්‍රහ ලබාගැනීම සඳහා සුනඛයන් “බොරු කීමට” ද එය හේතු විය හැක. ඒ වෙනුවට, කුල්ගොද් සහ ඔහුගේ කණ්ඩායම එක් එක් සුනඛයාගේ ස්වභාවික ශරීර භාෂාව සෘජුවම විශ්ලේෂණය කරයි. පරිගණක දෘෂ්ටිය පදනම් කරගත් යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් (machine-learning) මෙවලම් භාවිතයෙන් විශ්ලේෂණය කරන පරිදි, සුනඛයන් කෙතරම් විශ්වාසයෙන් යුතුව ගමන් කරන්නේද යන්න මත පදනම්ව, කණ්ඩායමට සාර්ථක හඳුනාගැනීම් හඳුනාගත හැකිය. “අපේ එක බල්ලෙක් සුවඳ බලලා, ඊට පස්සේ හරිම විශ්වාසයකින් පිනුමක් ගහලා කෑම දෙන තැනට යනවා,” කුල්ගොද් පවසයි. “එක් එක්කෙනාට එයාලටම ආවේණික පුරුදු තියෙනවා – නමුත් ඒ හැමදේම ප්‍රමාණාත්මකව මනින්න පුළුවන්, මොකද ඒ හැමදේම සම්බන්ධ වෙන්නේ කලින් සැසිවලින් ලැබුණු ප්‍රතිලාභ අපේක්ෂාවටයි.”

පිළිකා වර්ග 10ක් සම්බන්ධ පරීක්ෂණ සාම්පල 200ක් යොදාගත් නියමු අධ්‍යයනයකදී, ඩොග්නෝසිස් සුනඛයන් පිළිකාවලින් 96%ක් හඳුනාගත් බව, මේ වසරේ ඇමරිකානු සායනික පිළිකා විද්‍යා සංගමයේ (American Society of Clinical Oncology) සමුළුවේදී ඉදිරිපත් කරන ලදී. මීළඟට, ඩොග්නෝසිස් කණ්ඩායම පරීක්ෂණ සාම්පල 1,500ක් සමඟින් තම අධ්‍යයනය තවදුරටත් පුළුල් කරනු ඇත.

වර්තමානයේ වෛද්‍යවරුන් බොහෝ පිළිකා වර්ග හඳුනාගන්නේ රුධිර පරීක්ෂණ සහ බයොප්සි පරීක්ෂණ (biopsies) සංයෝගයක් භාවිතා කරමිනි. පර්යේෂකයන් නිරන්තරයෙන්ම සොයන්නේ ශරීරයට අඩු හානියක් වන ක්‍රමවේදයන්ය – අපගේ සුනඛ සගයන් සෘජුවම සම්බන්ධ වන විකල්ප මෙන්ම, ඔවුන්ගෙන් ආභාෂය ලැබූ ඉලෙක්ට්‍රොනික නාසයන් (electronic noses) ද ඊට ඇතුළත් වේ. සුනඛයන්ට දැනට ඉලෙක්ට්‍රොනික සුවඳ හඳුනනයන්ට (electronic sniffers) වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළ හැකිය. නමුත් මෙම ප්‍රමුඛත්වය දිගු කලක් නොපවතිනු ඇතැයි, බොස්ටන්හි පිහිටි “රියල්නෝස්.ඒඅයි” (RealNose.ai) නම් ආරම්භක ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන විද්‍යා නිලධාරී ඇන්ඩ්‍රියාස් මර්ෂින් පවසයි. ඔහු සහ ඔහුගේ සගයන් පුරස්ථි ග්‍රන්ථියේ පිළිකා සහ වෙනත් රෝග සඳහා මුත්‍රා සාම්පල ආඝ්‍රාණය කිරීමට ඉලෙක්ට්‍රොනික නාසයන් නිපදවමින් සිටී. යන්ත්‍ර මගින් සුවඳ දැනීම අවසානයේදී සුනඛයන්ගේ හැකියාවන් අභිබවා ගියහොත්, එය මෙම ක්‍රමය විශාල පරිමාණයෙන් භාවිතයට ගැනීමේ ගැටලුව විසඳීමට උපකාරී වනු ඇත – එමෙන්ම සතුන්ට විවේකයක් ලබා දෙනු ඇත.

මර්ෂින්ගේ කණ්ඩායම ක්ෂීරපායී සුවඳ ප්‍රතිග්‍රාහක (smell receptors) ඉලෙක්ට්‍රොනික චිපයක් මත තබා, ලැබෙන ප්‍රතිඵල තේරුම් ගැනීමට යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් ඇල්ගොරිතම භාවිතා කළේය. මෙම තාක්ෂණය, හඳුනාගත් අණු තනි තනිව වර්ගීකරණය කරනවා වෙනුවට, ඒවා අතර ඇති පුළුල් රටා කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි.

සුනඛයන් ද ඔවුන්ගේ මනසින් අණු ලැයිස්තුවක් පරීක්ෂා නොකරයි; පිළිකාවක සුවඳ කෙබඳුදැයි ඔවුන් නිකම්ම “දනී”. එය කුමන ඉන්ද්‍රියකින් හටගත්තද, නැතහොත් රෝගියා හුස්ම සාම්පල දීමට පෙර කුමක් කෑවද යන්න නොසලකා, එය නිවැරදිව හඳුනා ගැනීමට මෙය ඔවුන්ට උපකාරී වේ. “සුනඛයන්ට සාමාන්‍යකරණය කරන්න පුළුවන්. ඔබ සුවඳ ලියන අකුරු විලාසිතාව ගැන ඔවුන් තැකීමක් කරන්නේ නැහැ; ඔවුන් එය නිවැරදිව තේරුම් ගන්නවා,” මර්ෂින් පවසයි.

‘PLoS One’ සඟරාවේ පළ වූ අධ්‍යයනයක දී, මර්ෂින් සහ ඔහුගේ කණ්ඩායම, තහවුරු කරන ලද පුරස්ථි ග්‍රන්ථියේ පිළිකා රෝගීන්ගේ මුත්‍රා සාම්පලවල ඇති විවිධ ගන්ධයන්ගේ රටා හඳුනා ගැනීමට සහ විශ්ලේෂණය කිරීමට යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් ආකෘති භාවිතා කළහ. “මෙඩිකල් ඩිಟೆක්ෂන් ඩෝග්ස්” වෙතින් ලැබුණු රෝග විනිශ්චය දත්ත සමඟ කළ පර්යේෂණ මත ගොඩනැගුණු ඔවුන්ගේ සොයාගැනීම්වලින් පෙනී යන්නේ, මෙවැනි “සුවඳ ස්වභාවයක්” කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම, දැනට වඩා බෙහෙවින් මන්දගාමී වුවද, සුනඛයන්ට විකල්පයක් ලෙස විශාල පරිමාණයෙන් භාවිතා කළ හැකි බවයි.

මේ අතර, නැවතත් පරීක්ෂණ වේදිකාව මත බිලී, තමා ආඝ්‍රාණය කරමින් සිටි මුඛ ආවරණවලින් එකක ඇති පිළිකාවේ සියුම් සුවඳ ඉක්මනින් හඳුනා ගනී – සහ විශ්වාසයෙන් යුතුව තම ත්‍යාගය ලබා ගැනීමට ආපසු පනියි. මෙවැනි පරීක්ෂණ මගින් ප්‍රබල හැකියාවක් පෙන්නුම් කරන බව පෙන්සිල්වේනියා විශ්වවිද්‍යාලයේ පශ්චාත් ආචාර්ය උපාධි පර්යේෂිකා අම්රිතා මල්ලිකාර්ජුන් පවසයි: “සුනඛයන්, ඔවුන්ගේ විස්මිත සුවඳ දැනීමේ සහ හඳුනාගැනීමේ හැකියාවන් නිසා, මීට වසර 10-15 කින් පසු තාක්ෂණය කෙබඳු විය හැකිදැයි අපට පෙන්වා දෙමින් සිටිනවා.”

Scientific American වෙබ් අඩවිය ඇසුරෙනි.