සල්ලි දුන්නොත් ඕනම දෙයක් කරවගන්න පුළුවන්ද? හැම රටකම මිනිස්සු හිතන්නේ එකම විදිහටද?
කෙනෙක් ලව්වා වැඩක් කරවගන්න ඕන නම්, හොඳම ක්රමය මොකක්ද? ගොඩක් අයගේ ඔළුවට එන්නේ “සල්ලි දෙන එක” කියලයි. ආර්ථික විද්යාවේ මූලිකම සිද්ධාන්තයක් තමයි ඒක. 2018 දී කරපු දැවැන්ත අධ්යයනයකිනුත් ඔප්පු වුණේ, මිනිසුන්ව වැඩ කිරීමට පොළඹවන්න තියෙන හොඳම ක්රමය මුදල් ලබා දීම කියලයි.
ඒ අධ්යයනයේදී, පර්යේෂකයන් 10,000කට විතර හරිම සරල වැඩක් කරන්න දුන්නා. ඒ තමයි, විනාඩි 10ක් තිස්සේ පුළුවන් තරම් වේගයෙන් තමන්ගේ පරිගණකයේ ‘A’ සහ ‘B’ යතුරු දෙක මාරුවෙන් මාරුවට ඔබන එක. මිනිසුන්ව මේ වැඩේට උනන්දු කරවන්න, එයාලා විවිධ ක්රම පාවිච්චි කළා.
- සල්ලි දීම: සමහරුන්ට කිව්වා, වැඩිපුර යතුරු එබුවොත්, වැඩිපුර සල්ලි දෙනවා කියලා.
- මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවක් (Nudge) දීම: තවත් අයට සල්ලි වෙනුවට පොඩි මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවක් දුන්නා. උදාහරණයක් විදිහට, “ගොඩක් අය මේක 2,000 වතාවකට වඩා එබුවා” කියලා කිව්වා. ඒකෙන් සමාජ පීඩනයක් ඇති කරලා, එයාලව වැඩ කරන්න පෙළඹෙව්වා.
ප්රතිඵලය හරිම පැහැදිලියි. සෑම අවස්ථාවකදීම, සල්ලි දීම මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවකට වඩා බලවත් වුණා. පොඩි මුදලක්, ඒ කියන්නේ යතුරු 1,000ක් එබුවට අමතර සතයක් දෙනවා කිව්වත්, ඒක ඕනෑම මනෝවිද්යාත්මක ක්රමයකට වඩා සාර්ථක වුණා.
කතාවේ සැඟවුණු පැත්ත
ඒත්, සංස්කෘතික මනෝවිද්යාඥයෙක් විදිහට, මට හිතුණා මේක කතාවේ අවසානය නෙවෙයි කියලා. අර අධ්යයනයට සහභාගී වුණු අයගෙන් වැඩි දෙනෙක් හිටියේ ඇමරිකාවේ, ඒත් 12%ක් ඉන්දියාවෙන් සහභාගී වෙලා හිටියා. මට දැනගන්න ඕන වුණා, මේ රටවල් දෙකේදීම සල්ලිවල බලය එක වගේද කියලා.
මම ඒ පරණ දත්ත අරගෙන ගැඹුරින් පරීක්ෂා කරලා බැලුවා. එතකොට මම දැක්කේ, ඉන්දියාවේ අයගේ හැසිරීම ඇමරිකාවේ අයට වඩා ගොඩක් වෙනස් බවයි.
එක පරීක්ෂණයකදී, සමහරුන්ට කිව්වා වැඩ කරලා තමන්ට සල්ලි උපයන්න කියලත්, තවත් අයට කිව්වා ඒ උපයන සල්ලි පුණ්යායතනයකට යනවා කියලත්.
- ඇමරිකාවේ ප්රතිඵලය: ඇමරිකාවේ අය තමන්ට සල්ලි ලැබෙනකොට මහන්සි වෙලා වැඩ කළා. ඒත් ඒ සල්ලි පුණ්යායතනයකට යනවා කිව්වම, එයාලගේ මහන්සිය 14% කින් අඩු වුණා.
- ඉන්දියාවේ ප්රතිඵලය: ඒත් පුදුමය කියන්නේ, ඉන්දියාවේ අයට ඒක කිසිම වෙනසක් වුණේ නෑ! එයාලගේ මහන්සිය අඩු වුණේ 1% කටත් වඩා අඩුවෙන්.
ඒ වගේම, “අනිත් අය මෙච්චර වැඩ කළා” වගේ සමාජ පීඩනයක් ඇති කරන මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවක් දුන්නම, ඒක ඇමරිකාවේ අයට වඩා ඉන්දියාවේ අයට ගොඩක් බලපෑවා.
කතාවේ හරය තමයි: ඇමරිකාවේදී සල්ලිවල බලය මනෝවිද්යාත්මක ක්රමවලට වඩා 20% කින් විතර වැඩියි. ඒත් ඉන්දියාවේදී ඒ වෙනස 10% ක් විතරයි.
ඇයි මේ වෙනස?
ඇයි ඇමරිකාවේ අයට සල්ලි මෙච්චර බලපාන්නේ? ඒකට හේතුව සංස්කෘතික වෙනසක් වෙන්න පුළුවන්.
බටහිර රටවල, විශේෂයෙන්ම ඇමරිකාව වගේ රටවල, මිනිස් සම්බන්ධතා හරිම නිදහස්. මිනිස්සු ලේසියෙන් අලුත් යාළුවන් හදාගන්නවා, රැකියා මාරු කරනවා. ඒ නිසා, වැඩ ලෝකය තුළ හැමදේම සිද්ධ වෙන්නේ පැහැදිලි ගිවිසුම් මත. පැයක් වැඩ කළොත්, පැයක පඩිය ලැබෙනවා. හැමදේම පැහැදිලියි, ගනුදෙනුවක් වගේ.
නමුත් ඉන්දියාව, චීනය, මෙක්සිකෝව වගේ රටවල තත්ත්වය වෙනස්. එහේ මිනිස්සු සාමූහිකව වැඩ කරන්න කැමතියි. මිනිස් සම්බන්ධතා වඩාත් බැඳී පවතිනවා. පවුල, යාළුකම, සමාජය කියන දේවල් ගොඩක් වැදගත්. රැකියාවේදී වුණත්, නිකම්ම ගිවිසුමකට වඩා, එකිනෙකා අතර තියෙන සම්බන්ධතාවය, විශ්වාසය, ගෞරවය වගේ දේවල් බලපානවා.
ඒ නිසා තමයි, “අනිත් අයත් මහන්සි වෙලා වැඩ කළා” වගේ සමාජීය කාරණා ඉන්දියාවේ අයට වැඩියෙන් බලපාන්නේ.
එකම රටේ, භාෂා දෙකකින් ලැබුණු වෙනස් ප්රතිඵල
මේ වෙනසට හේතුව සංස්කෘතියමද කියලා හරියටම දැනගන්න, අපි තවත් පරීක්ෂණයක් කළා. අපි ඉන්දියාවේ ඉන්න 2,000කට විතර, ඉංග්රීසි සහ හින්දි භාෂා දෙකම හොඳට පුළුවන් අයට, එකම වැඩේ කරන්න දුන්නා. හැබැයි, අපි එක කණ්ඩායමකට උපදෙස් දුන්නේ ඉංග්රීසියෙන්, අනිත් කණ්ඩායමට හින්දියෙන්.
අපි හිතුවා, ඉංග්රීසි භාෂාවෙන් උපදෙස් දෙනකොට, එයාලගේ හිතේ බටහිර, ගනුදෙනුකාරී මානසිකත්වයක් ඇතිවෙයි කියලා. හින්දියෙන් දෙනකොට, ඉන්දියානු, සාමූහික මානසිකත්වයක් ඇතිවෙයි කියලා.
ඇත්තටම ඒක එහෙම වුණා! උපදෙස් ඉංග්රීසියෙන් ලැබුණු විට, සල්ලිවල බලය හින්දියෙන් ලැබුණාට වඩා දෙගුණයක් විතර වැඩියි. ඒ කියන්නේ එකම රටේ, එකම ආර්ථිකය තුළ වුණත්, මිනිස්සු හිතන විදිහ වෙනස් කරන්න භාෂාවට පුළුවන්.
ඉතින්, අපි මේකෙන් ඉගෙනගන්නේ මොකක්ද?
මේ පර්යේෂණයෙන් අපිට වැදගත් පාඩම් කිහිපයක් ඉගෙනගන්න පුළුවන්.
- “බුද්ධිමත්” හැසිරීම හැමතැනම එක නෑ: ආර්ථික විද්යාව කියන “බුද්ධිමත්” (rational) හැසිරීම හෙවත් තමන්ගෙ වාසියට වැඩ කිරීම) හැම සංස්කෘතියකටම ගැලපෙන්නේ නෑ. සම්බන්ධතා වැදගත් වෙන සංස්කෘතියක, අනිත් අය ගැන හිතන එකත් “බුද්ධිමත්” වෙන්න පුළුවන්.
- මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවේ බලය: සමාජයට හොඳ දේවල් (විදුලිය ඉතිරි කිරීම, පරිත්යාග කිරීම) කරවන්න හැමවෙලේම සල්ලි දෙන්න ඕන නෑ. විශේෂයෙන්ම ආසියාතික, අප්රිකානු සහ ලතින් ඇමරිකානු රටවල, සරල මනෝවිද්යාත්මක තල්ලුවක් දීම, සල්ලි දෙනවාටත් වඩා සාර්ථක සහ ලාභදායී වෙන්න පුළුවන්.
අවසානයේදී, මේ අධ්යයනයෙන් පෙන්වන්නේ, මිනිසුන්ව තේරුම් ගන්න නම්, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය තේරුම් ගැනීම අත්යවශ්ය බවයි. ලෝකය වඩා හොඳ තැනක් කරන්න නම්, ඒ ඒ සංස්කෘතියට ගැලපෙන ක්රමවේද භාවිතා කිරීම ඉතා වැදගත්.
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න