වැරදි ලෙස ලේබල් කිරීම, රසායනාගාරවල වගා කිරීම සහ ප්ලාස්ටික් වලින් සෑදීම—මැණික් ගල් කර්මාන්තය තුළ ව්යාජ නිෂ්පාදන බහුලව පවතී. මේ ගැන යමක් කරන්නේ කවුද?
චීනයේ වෙළෙන්දෙකුගෙන් මිලදී ගත් පිරිසිදු ක්වාර්ට්ස් (පලිඟු) කුළුණු තොගය ලැබුණු ස්වල්ප වේලාවකට පසු, එහි යම් අමුත්තක් ඇති බව මලීකා මැතිස්ට දැනිණි.
“මම කතා කරන්නේ විශ්ව ශක්තිය හෝ එවැනි දෙයක් ගැන නෙවෙයි,” ‘Mother Nature Minerals’ නම් ඔන්ලයින් මැණික් ගල් වෙළඳසැල පවත්වාගෙන යන මැතිස් Popular Science සඟරාවට පැවසුවාය. උසස් තත්ත්වයේ ක්වාර්ට්ස් ගල් ඉතා පැහැදිලි විය හැකි නමුත්, “මම මේවා දෙස බලන විට, ඒවා ඕනෑවටත් වඩා පැහැදිලියි,” යැයි ඇය සඳහන් කළාය.
බොහෝ ස්වභාවික ක්වාර්ට්ස් ගල්වල කුඩා පැලුම් සහ අඩුපාඩු දක්නට ලැබේ. සමහර අඩුපාඩු, පෘථිවිය තුළ ගැඹුරින් අධික තාපය සහ පීඩනය යටතේ සෑදීමේදී ඉතිරි වූ ඒවාය. නමුත් මැතිස්ට ලැබුණු ගල්වල එවැනි කිසිවක් නොතිබිණි. ඒ වෙනුවට, පියවි ඇසට නොපෙනෙන තරම් කුඩා, නිදහසේ පාවෙන බුබුලු ඒවායේ අඩංගු විය—එය ඒවා පෘථිවිය තුළ නිර්මාණය නොවූ බවට ඇති පැහැදිලි සලකුණකි.
මැතිස්ට අනුව, එම බුබුලුවලින් අදහස් විය හැක්කේ එක් දෙයක් පමණි: ඒවා වීදුරු වලින් සාදා තිබීමයි. ඇය මේ බව විකුණුම්කරුට දැන්වූ විට, ඔවුන් එම ගල් ව්යාජ ඒවා බව පිිිිළිගැනීම ප්රතික්ෂේප කළ අතර මුදල් ආපසු ලබා දීමද ප්රතික්ෂේප කළේය. PayPal සමාගම හරහා ඇයට මුදල් ආපසු ලැබුණු පසු, විකුණුම්කරු එම “පිරිසිදු ක්වාර්ට්ස්” තබා ගන්නා ලෙස මැතිස්ට පැවසීය.
මැතිස්ගේ අත්දැකීම කිසිසේත්ම හුදකලා එකක් නොවේ. මැණික් ගල් කැණීම් කරන්නන්, තොග සහ සිල්ලර වෙළෙන්දන් සහ ඛනිජ හඳුනාගැනීමේ විශේෂඥයින් ඇතුළු කර්මාන්තයේ නියුතු දුසිමක් සමඟ කළ සාකච්ඡා අනුව, මැණික් ගල් ව්යාපාරය ව්යාජ සහ වැරදි නිරූපණයන්ගෙන් පිරී පවතී.
මැණික් ගල් ලෝලීන්ගේ කඳවුරු දෙක
මැණික් ගල් එකතු කරන්නන් සාමාන්යයෙන් කාණ්ඩ දෙකකට අයත් වේ: විද්යාත්මකව තම විනෝදාංශයට ප්රවේශ වන පාෂාණ ලෝලීන් (rockhounds) සහ ඒවායේ ඇතැයි කියන සුව කිරීමේ වාසනා ගුණාංග නිසා ගල් වෙත ආකර්ෂණය වන අධ්යාත්මික නැඹුරුවක් ඇති පුද්ගලයින්. මෙම කණ්ඩායම් දෙකේ අරමුණු බෙහෙවින් වෙනස් වුවද, ව්යාජ ගල් සම්බන්ධයෙන් ඔවුන්ට පොදු සතුරෙක් සිටී. වර්තමාන ඔන්ලයින් සාප්පු සවාරි ලෝකයේ, ලාභදායී ලෙස වර්ණ ගැන්වූ ගල්, වැරදි ලෙස ලේබල් කළ ඛනිජ සහ රසායනාගාරයේ වගා කළ ආදේශක ඇතුළු සෑම වර්ගයකම ව්යාජ නිෂ්පාදන බහුලව දක්නට ලැබේ.
“මැණික් වෙළඳාමේදී, ව්යාජ දේවල් සාමාන්ය දෙයක්,” යැයි වොෂින්ටන්හි ස්මිත්සෝනියන් ජාතික ස්වභාවික ඉතිහාස කෞතුකාගාරයේ මැණික් සහ ඛනිජ භාරකාරිනී ගැබ්රියෙලා ෆර්ෆාන් පවසයි. “නමුත් පුළුල් ඛනිජ කර්මාන්තය තුළ, බොහෝ ව්යාජ නිෂ්පාදන සාපේක්ෂව නව සංසිද්ධියක්.”
ගල් වලට දිස්නයක් එක් කිරීම
Etsy සහ Amazon වැනි වෙබ් අඩවි වංචනික ගල්වලින් පිරී යාමට බොහෝ කලකට පෙර, ජස්ටින් සික්ස් (Justin Zzyzx) ඒවා පොළොවෙන් ගොඩදමමින් සිටියේය. වරක් ඔහු නිධන් සෙවීම සඳහා උතුරු කැරොලිනාවේ මරකත පතලකට ගියේය. ඔහුට මරකත කිහිපයක් හමු වූ නමුත් ඒවායේ අමුත්තක් තිබිණි. ඒ මැණික්වල කළු පැහැති බයොටයිට් (biotite) අංශු තිබීමය. එහෙත්, එම ප්රදේශයේ භූ විද්යාව අනුව ඔහු සොයා ගන්නා ඕනෑම මරකතයක තිබිය යුත්තේ සුදු පෙග්මටයිට් (pegmatite) අන්තර්ගතයන් බව සික්ස් දැන සිටියේය.
සික්ස් මේ පිළිබඳව පතල් හිමිකරුගෙන් විමසූ විට ඔහු ඒ ගැන පසුතැවිලි නොවී, “කොහොම හරි ඔබ මරකතයක් සොයා ගත්තා නේද?” යැයි පැවසූ බව සික්ස් සිහිපත් කරයි.
මෙම සිදුවීම, ඛනිජ ව්යාජ ලෙස සකස් කළ හැකි ආකාරය ගැන ඉගෙන ගැනීමට සික්ස්ව පොළඹවන ලදී. 2008 දී, ඔහු දැනුවත්ව ව්යාජ ඛනිජ අලෙවි කරන වෙළෙන්දන් හෙළිදරව් කිරීම සඳහා FakeMinerals.com වෙබ් අඩවිය දියත් කළේය.
වර්තමානයේ, බොහෝ විකුණුම්කරුවන් වංචා කිරීමේ අරමුණින් තොරව ව්යාජ ගල් නිර්මාණය කරයි. ඇතැම්හු ලිහිල් ගල් ස්වභාවික ඛනිජ පදනමක් මත අලවා කලාත්මක නිර්මාණ සාදති. තවත් සමහරු, සුලබ දම් පැහැති ක්වාර්ට්ස් වර්ගයක් වන ඇමතීස්ට් (amethyst) සෙල්සියස් අංශක 560 දක්වා රත් කර තැඹිලි පැහැයට හරවා, සොබාදහමේ ඉතා දුර්ලභ ක්වාර්ට්ස් වර්ගයක් වන සිට්රීන් (citrine) ලෙස අලෙවි කරති.
“රසායනිකව, එය පෘථිවිය තුළ නිර්මාණය වූ සිට්රීන් වලට සමානයි,” යැයි භූ විද්යාඥයෙකු සහ මැණික් ගල් වෙළෙන්දෙකු වන යිනාන් වැන්ග් පවසයි. ඇමතීස්ට් රත් කිරීම “ශතවර්ෂයකට අධික කාලයක් තිස්සේ සිදුවන දෙයක්.”
විකිරණශීලී පාෂාණවලින් නිකුත් වන විමෝචන ස්ඵටික ව්යුහයේ ඇති ඇලුමිනියම් අපද්රව්ය සමඟ ප්රතික්රියා කිරීමෙන් සොබාදහමේ දුඹුරු හෝ කළු පැහැති “ස්මෝකි ක්වාර්ට්ස්” (smoky quartz) සෑදේ. නමුත් අද වෙළඳපොලේ ඇති බොහෝ ස්මෝකි ක්වාර්ට්ස් කෘත්රිමව විකිරණයට ලක් කළ ඒවා බව එක්සත් ජනපදයේ විශාලතම ක්වාර්ට්ස් නිෂ්පාදකයා වන Avant Mining හි ජේම්ස් සිග්රාස් පවසයි. එමෙන්ම “ඕරා ක්වාර්ට්ස්” (aura quartz) යනු මතුපිට ඛනිජ ඔක්සයිඩ් ආලේපනයක් යෙදූ පිරිසිදු ක්වාර්ට්ස් ය.
Avant Mining සමාගම ඕරා ක්වාර්ට්ස් නිෂ්පාදකයින්ට තම ගල් අලෙවි කරන අතර, ඔවුන්ම ස්මෝකි ක්වාර්ට්ස් නිෂ්පාදනය කරයි. සිග්රාස්ට අනුව, මෙහි අරමුණ මිනිසුන් රැවටීම නොවේ. “එය මගේ ව්යාපාරයේ කොටසක්. අපි සෑම කෙනෙකුටම කියනවා මේවා පිරියම් කළ (treated) ඒවා බව.”
ව්යාජ ගලක් නිර්මාණය වන හැටි
නමුත් සමහරු හිතාමතාම සුලබ ඛනිජයක් වෙනස් කර, එය වඩා දුර්ලභ හෝ මිල අධික දෙයක් ලෙස අලෙවි කරති.
සුලබ ඛනිජ අසාමාන්ය හැඩතලවලට කැපීම සම්භාව්ය උපක්රමයකි. නිල් පැහැති සායම් යෙදූ විට, මැග්නසයිට් (magnesite) සහ හවුලයිට් (howlite) යන සුදු ඛනිජ, පුහුණු නොවූ ඇසකට ටර්කියුයිස් (turquoise) මෙන් පෙනෙන අතර, ඒවා එලෙසම අලෙවි කෙරේ. “බොහෝ ටර්කියුයිස් ව්යාජ නිෂ්පාදන, ඇසිටෝන් නම් ද්රාවකයේ ගිල්වූ විට එහි සැබෑ වර්ණය හෙළි කරයි,” යැයි SpiritNectarGems වෙළඳසැලේ හිමිකාරිනී මාර්ටිනා ගුට්ෆ්රොයින්ඩ් පවසයි.
සමහර විට, විකුණුම්කරුවන් ගලක් වෙනස් කිරීමටවත් උත්සාහ නොකර, එය වඩා වටිනා දෙයක් ලෙස හඳුන්වා දෙයි. වසර ගණනාවක් පුරා, වෙළෙන්දෝ සිට්රීන්, “ගෝල්ඩන් ටොපේස්” (golden topaz) යන වංචනික නාමයෙන් වැඩි මිලකට අලෙවි කරති.
වර්තමානයේ, “චෙරි ක්වාර්ට්ස්” සහ “ලෙමන් ක්වාර්ට්ස්” වැනි ප්රබන්ධ නම් යටතේ වර්ණ ගැන්වූ වීදුරු කැබලි අලෙවි කිරීම සාමාන්ය දෙයකි. වසර මිලියන 15කට පමණ පෙර උල්කාපාතයක් පතිත වීමෙන් සෑදුණු ස්වභාවික කොළ පැහැති වීදුරුවක් වන මෝල්ඩවයිට් (moldavite) පවා මිනිසා විසින් සාදන ලද වීදුරු මගින් ව්යාජ ලෙස නිපදවයි.
අන්තර්ජාලය නිසා, අද වන විට ප්ලාස්ටික් වලින් සාදන ලද “මැණික් ගල්” පවා අලෙවි කෙරේ. පොසිල බවට පත් වූ ගස් දුම්මල වලින් සෑදුණු ඇම්බර් (amber) සහ කොළ පැහැති තඹ ඛනිජයක් වන මැලකයිට් (malachite) පවා ප්ලාස්ටික් යොදාගෙන ඉතා සූක්ෂම ලෙස ව්යාජ ලෙස නිපදවයි.
“ඔබ eBay වෙබ් අඩවියට ගොස් දුර්ලභ මැණික් වර්ගයක් ටයිප් කළහොත්, චීනයෙන් සහ ඉන්දියාවෙන් ශත 99ට විකුණන ලැයිස්තු සියල්ලම පාහේ ව්යාජ ඒවා,” යැයි යිනාන් වැන්ග් පවසයි.
විශේෂඥයින් පවා සමහර විට අන්තර්ජාලයේ ඇති සිත්ගන්නා ඡායාරූපවලට රැවටී ප්ලාස්ටික් ඛනිජ මිලදී ගනී. එක්සත් ජනපද භූ විද්යා සමීක්ෂණ ආයතනයේ මැණික් විශේෂඥයෙකු වන ඩොන් ඕල්සන්, තම දියණියට eBay වෙතින් ඇක්වාමරීන් (aquamarine) මාලයක් ඇණවුම් කළ අවස්ථාවක් සිහිපත් කරයි. “යම් හේතුවක් නිසා මට එහි පුරුකක් පෑස්සීමට සිදු වූ අතර, එසේ කරන විට ඇක්වාමරීන් දිය වුණා. එය තරමක් කණගාටුදායක දෙයක්,” ඕල්සන් පැවසීය.
මෑතකදී, රසායනාගාරයේ වගා කළ ඛනිජ වර්ගද ව්යාජ නිෂ්පාදන ලෙස වෙළඳපොළට පැමිණෙමින් තිබේ. චීනය “ව්යාජ ඛනිජවල නිවහන” බවට පත්ව ඇති බවත්, ඔවුන් දැන් විශාල වශයෙන් ක්වාර්ට්ස් වගා කරන බවටත් විශේෂඥයෝ සැක කරති.
මැණික් ගල් පොලිසිය කොහේද?
ව්යාජ මැණික් ගල් වෙළඳපොළේ බහුලව පැවතීමට ප්රධාන හේතුවක් වන්නේ නියාමනයේ හිඟකමයි. එක්සත් ජනපද ෆෙඩරල් වෙළඳ කොමිසම (FTC) වැනි ආයතනවලට ලිහිල් ගල් සහ ඛනිජ අලෙවියේදී නිරූපණය කළ යුතු ආකාරය පිළිබඳ නිශ්චිත නීති නොමැත. eBay, Etsy සහ Amazon වැනි ප්රධාන වේදිකාද මේ සම්බන්ධයෙන් පුළුල් ක්රියාමාර්ගයක් ගෙන නොමැති බව විකුණුම්කරුවෝ පවසති.
eBay ප්රකාශකයෙකු පැවසුවේ වංචාවලින් ගැනුම්කරුවන් ආරක්ෂා කිරීමට “כל උත්සාහයක්” ගන්නා බවත්, Etsy ප්රකාශ කළේ විකුණුම්කරුවන් භාණ්ඩ නිවැරදිව නිරූපණය කිරීමට එකඟ විය යුතු බවත්ය. නමුත් ව්යාජ ගල් බහුලව පැතිරී ඇති බවට වන චෝදනාවලට ප්රතිචාර දැක්වීම ඔවුන් ප්රතික්ෂේප කළේය.
වංචාවට හසු නොවන්නේ කෙසේද?
නියාමකයින් නොමැති තත්ත්වයක් තුළ, පාරිභෝගිකයින්ට තම ආරක්ෂාව තමන්ම සලසා ගැනීමට සිදුවේ. මැණික් ගල් මිලදී ගැනීමේදී සැලකිලිමත් විය යුතු අනතුරු ඇඟවීමේ සලකුණු කිහිපයක් මෙන්න:
- අසාමාන්ය ලෙස අඩු මිල ගණන්: සැබෑ මැණික් ගලක් කිසිවිටෙක ඉතා අඩු මිලකට ලබාගත නොහැක.
- අමුතු නම්: “චෙරි ක්වාර්ට්ස්” වැනි ආහාරවලට සම්බන්ධ නම් හෝ ප්රබන්ධ නම් ගැන සැලකිලිමත් වන්න.
- දීප්තිමත්, අස්වාභාවික වර්ණ: ආහාර වර්ණක වැනි ලා කොළ සහ තද රෝස පැහැයන් ගැන සැක කරන්න.
- විශ්වාසවන්ත වෙළෙන්දෙකු සොයා ගැනීම: විකුණුම්කරුවන්ගෙන් ඔවුන්ගේ ගල් කැණූ ස්ථානය පිළිබඳව විමසන්න. ඔවුන් පිළිතුරු මග හරින්නේ නම් හෝ නොදන්නේ නම්, එය අනතුරු ඇඟවීමේ සලකුණකි.
- දැනුම: ව්යාජ ගල්වලින් ආරක්ෂා වීමට ඇති හොඳම ක්රමය දැනුමයි. කෞතුකාගාර, පාෂාණ සමාජ සහ මාර්ගෝපදේශ පොත්පත් හරහා ඛනිජ ගැන ඉගෙන ගැනීමෙන් ඔබට ස්වභාවික නිධන් සොයා ගැනීමට උපකාරී වනු ඇත.
අවසානයේදී, ඔබ අහම්බෙන් ව්යාජ ගලක් මිලදී ගත්තද, ඒ ගැන හාස්යයෙන් යුතුව සිතීම උපකාරී විය හැක. 2021 දී, විද්යා මාධ්යවේදිනියක වන මායා වෙයි-හාස්ට ඇගේ මවගෙන් ව්යාජ “නැෂනල් ජියෝග්රැෆික් සුව ගෙන දෙන මැණික්” ඇඩ්වෙන්ට් දින දර්ශනයක් ලැබිණි. පෙට්ටියේ පිටත සැබෑ ගල්වල පින්තූර තිබුණද, දින 24 පුරාම ඇයට ලැබුණේ පාට පාට වීදුරු කැබලි පමණි.
“එය දෙසැම්බර් මාසය ඉතා විනෝදජනක කළා. මට වීදුරු කැබැල්ලක් ලැබේදැයි බැලීම ඇත්තෙන්ම දවසේ උද්වේගකරම අවස්ථාව වුණා,” වෙයි-හාස් සිහිපත් කරයි.
මූලාශ්රය: New Scientist සඟරාවට මැඩී ස්ටෝන් ලියූ ලිපියක් ඇසුරෙනි
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න