ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් තියරි (Adaptive Resonance Theory – ART) යනු ස්නායු විද්යාඥ ස්ටීවන් ග්රොස්බර්ග් (Stephen Grossberg) විසින් හඳුන්වා දුන්, මොළය තොරතුරු ක්රියාවලියට නගන ආකාරය සහ විඥානය (Consciousness) ඇති වන ආකාරය පැහැදිලි කරන වැදගත් සිද්ධාන්තයකි.
ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් තියරි (Adaptive Resonance Theory – ART) මගින් ‘විඥානය‘ යන්න පැහැදිලි කරන්නේ ප්රධාන වශයෙන් ක්රියාවලි දෙකක අන්තර් ක්රියාකාරිත්වය හරහා ය:
1. ඉහළ සිට පහළට සහ පහළ සිට ඉහළට සැකසුම (Bottom-Up & Top-Down Processing)
අපගේ ඉන්ද්රියයන් හරහා මොළයට ලැබෙන තොරතුරු (උදාහරණයක් ලෙස රූපයක් හෝ ශබ්දයක්) “පහළ සිට ඉහළට” (Bottom-up) ගමන් කරයි. ඒ අතරම, අපගේ මතකයේ ඇති දැනුම සහ අපේක්ෂාවන් “ඉහළ සිට පහළට” (Top-down) ගලා එයි.
2. ගැලපීම සහ අනුනාදය (Matching and Resonance)
පහළ සිට ලැබෙන දත්ත සහ ඉහළින් ලැබෙන අපේක්ෂාවන් එකිනෙක ගැළපෙන විට, ස්නායු පද්ධතිය තුළ ස්ථාවර තත්වයක් ඇති වේ. මෙය “අනුනාදය” (Resonance) ලෙස හැඳින්වේ.
ART සිද්ධාන්තයට අනුව, අප යමක් ගැන සවිඥානික වන්නේ හෝ අපට යමක් දැනෙන්නේ මෙම “අනුනාද” තත්වය ඇති වූ විට පමණි.
3. විඥානය ඇති වන ආකාරය (How Consciousness Emerges)
ART මගින් විඥානය ඇති වන ආකාරය පියවර කිහිපයකින් විස්තර කරයි:
- අවධානය (Attention): මොළය තමන්ට ලැබෙන දත්ත අතරින් වැදගත් දේ තෝරා ගනී.
- සංසන්දනය: ලැබෙන අලුත් තොරතුරු, කලින් ඉගෙන ගත් දේ සමඟ සංසන්දනය කෙරේ.
- සමකාලීන ක්රියාකාරිත්වය: දත්ත සහ මතකය එකිනෙක හොඳින් ගැළපෙන විට, එම තොරතුරු මොළයේ විවිධ කොටස් පුරා වේගයෙන් හුවමාරු වේ. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස අපට එම අත්දැකීම පිළිබඳ “වැටහීමක්” හෝ “සවිඥානික බවක්” ඇති වේ.
4. ස්ථාවරත්වය සහ නම්යශීලීභාවය (Stability-Plasticity Dilemma)
අලුත් දේවල් ඉගෙන ගන්නා අතරම පරණ මතකය විනාශ නොවී පවත්වා ගන්නේ කෙසේද යන ගැටලුවට (Stability-Plasticity Dilemma) ART මගින් පිළිතුරු සපයයි. අනුනාදය ඇති නොවන අවස්ථාවලදී (එනම් ලැබෙන තොරතුර සම්පූර්ණයෙන්ම අලුත් දෙයක් නම්), මොළය “නැවත සැකසීමේ” (Reset) ක්රියාවලියක් හරහා නව මතකයක් ගොඩනගයි.
සාරාංශයක් ලෙස ගත්විට, ART පවසන්නේ විඥානය යනු හුදෙක් උත්තේජනයකට දක්වන ප්රතිචාරයක් නොව, අපේක්ෂාවන් සහ සැබෑ අත්දැකීම් අතර ඇති වන සමබරතාවයක (Resonance) ප්රතිඵලයක් බවයි.
මෙම සිද්ධාන්තය මගින් “නින්ද” හෝ “මෝහනය” වැනි තත්වයන් පැහැදිලි කරන ආකාරය පහත දැක්වේ.
ART සිද්ධාන්තය ඇසුරින් මෝහනය (Hypnosis) සහ නින්ද (Sleep) වැනි විඥානයේ විවිධ මට්ටම් පැහැදිලි කරන්නේ, මොළයේ ඇති වන මෙම “අනුනාද” (Resonance) තීව්රතාවය වෙනස් වන ආකාරය අනුවයි.
1. මෝහනය (Hypnosis) සහ ART
මෝහනයේදී සිදුවන්නේ පුද්ගලයාගේ “ඉහළ සිට පහළට” (Top-down) ගලා එන අපේක්ෂාවන් සහ පාලනය, මෝහනය කරන්නාගේ උපදෙස් මත දැඩි ලෙස සීමා වීමයි.
- අවධානය පටු වීම: මොළය බාහිර ලෝකයෙන් ලැබෙන බොහෝ දත්ත (Bottom-up) ප්රතික්ෂේප කර, මෝහනය කරන්නාගේ වචන සමඟ පමණක් අනුනාද වීමට පටන් ගනී.
- බොරු අනුනාදය (False Resonance): මෝහනය කරන්නා යම් දෙයක් දකින ලෙස පැවසුවහොත්, එම මනඃකල්පිත රූපය මතකයෙන් පැමිණ බාහිර දත්ත සමඟ ගැළපෙන බවට මොළය “රැවටිය” හැකිය. එවිට පුද්ගලයාට සැබවින්ම එම රූපය පෙනෙන බව හැඟේ.
2. නින්ද සහ සිහින (Sleep and Dreaming)
නින්දේදී බාහිර ලෝකයෙන් ලැබෙන දත්ත (Bottom-up input) බොහෝ දුරට අවහිර වේ. නමුත් මොළය තවමත් ක්රියාකාරීව පවතී.
- අභ්යන්තර අනුනාදය: සිහින දකින විට සිදුවන්නේ බාහිර උත්තේජනයක් නොමැතිව, මතකයන් සහ අපේක්ෂාවන් (Top-down) පමණක් එකිනෙක ගැටී අනුනාදයක් ඇති වීමයි. මෙහිදී “ගැලපුම් පද්ධතිය” (Matching system) ලිහිල් වන නිසා අසම්බන්ධ සිදුවීම් පවා සැබෑ ලෙස අපට විඥානයට දැනේ.
- මතකය තහවුරු කිරීම: නින්දේදී ART ක්රියාවලිය මගින් දවල් කාලයේ ඉගෙන ගත් අලුත් තොරතුරු, පරණ තොරතුරු සමඟ ස්ථාවරව ගැළපීම (Consolidation) සිදු කරයි.
3. විඥානය අහිමි වීම (Unconsciousness)
යම් පුද්ගලයෙකු සිහිසුන් වූ විට හෝ ගැඹුරු නිර්වින්දනයක (Anesthesia) සිටින විට, ART පවසන්නේ මොළයේ ස්ථර අතර සිදුවන මෙම “පසුපසට සහ ඉදිරියට” (Feedback loops) තොරතුරු හුවමාරුව බිඳ වැටෙන බවයි. එවිට අනුනාදයක් ඇති නොවන නිසා කිසිදු සවිඥානික අත්දැකීමක් ඇති නොවේ.
ස්ටීවන් ග්රොස්බර්ග්ගේ මෙම ආකෘතිය මගින් ඇල්සයිමර් (Alzheimer’s) වැනි රෝගී තත්වයන් නිසා මතකය සහ විඥානය දුර්වල වන ආකාරය ද පැහැදිලි කළ හැකියි.
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න