ග්ලෝබල් වර්ක්ෂ්පේස් තියරි (Global Workspace Theory – GWT) යනු විඥානය (Consciousness) ක්රියා කරන ආකාරය පැහැදිලි කිරීම සඳහා 1980 ගණන්වල අගභාගයේදී බර්නාඩ් බාර්ස් (Bernard Baars) විසින් හඳුන්වා දුන් ප්රමුඛතම සංජානන ආකෘතියකි.
මෙම සිද්ධාන්තය තේරුම් ගැනීමට පහසුම ක්රමය වන්නේ එය “රඟහලක්” (Theater) ලෙස සිතීමයි.
1. රඟහල පිළිබඳ උපමාව (The Theater Metaphor)
GWT මගින් මොළය විශාල රඟහලකට සමාන කරයි. එහි ප්රධාන අංග කිහිපයක් ඇත:
- අඳුරු වේදිකාව (The Dark Stage): මොළයේ සිදුවන බොහෝ ක්රියාවලීන් (උදාහරණ ලෙස හුස්ම ගැනීම, ව්යාකරණ හැසිරවීම, සංවේදන සැකසීම) සිදුවන්නේ අඳුරේය. එනම් අපි ඒ පිළිබඳව සවිඥානික නැත (Unconscious).
- ආලෝක ධාරාව (The Spotlight of Attention): අවධානය නමැති ආලෝක ධාරාව වේදිකාවේ යම් නිශ්චිත කොටසකට යොමු වූ විට, එම තොරතුරු විඥානයට (Consciousness) ඇතුළු වේ.
- ප්රේක්ෂකාගාරය (The Audience): වේදිකාව මත ආලෝකය වැටෙන තොරතුරු, රඟහලේ අඳුරේ සිටින අනෙකුත් සියලුම පද්ධතිවලට (මතකය, චලන පද්ධති, භාෂා ඒකක) එකවර විකාශනය වේ.
2. ගෝලීය විකාශනය (Global Broadcasting)
GWT හි මූලික අදහස වන්නේ “විකාශනය” (Broadcasting) යන්නයි. මොළය තුළ විවිධ කාර්යයන් සඳහා වෙන් වූ කුඩා ඒකක (Modules) මිලියන ගණනක් ඇත.
යම් තොරතුරක් (උදාහරණයක් ලෙස: ඔබ දකින රතු පැහැති ඇපල් ගෙඩියක්) මොළයේ “ගෝලීය වැඩබිම” (Global Workspace) වෙත ඇතුළු වූ විට, එය මුළු මොළය පුරාම විකාශනය වේ. එවිට මතකයට එම ඇපල් ගෙඩියේ රසය සිහිපත් කළ හැකි අතර, අතට එය ඇල්ලීමට උපදෙස් දිය හැකිය. මෙලෙස තොරතුරු සමස්ත මොළය පුරා බෙදා හැරීම අප “විඥානය” ලෙස අත්දකියි.
3. ස්නායුක පදනම (Global Neuronal Workspace – GNW)
පසුව ස්නායු විද්යාඥයින් (Stanislas Dehaene වැනි) මෙම සිද්ධාන්තය මොළයේ ව්යුහය ඇසුරින් පැහැදිලි කළහ. ඔවුන් පෙන්වා දෙන්නේ මොළයේ පූර්ව මස්තිෂ්ක බාහිකය (Prefrontal Cortex) සහ පැරියේටල් බාහිකය (Parietal Cortex) අතර ඇති වන දිගු දුර ස්නායුක සම්බන්ධතා මෙම ගෝලීය වැඩබිම ලෙස ක්රියා කරන බවයි.
4. ප්රධාන ලක්ෂණ
- සීමිත ධාරිතාව (Limited Capacity): අපට එකවර සවිඥානික විය හැක්කේ ඉතා සුළු තොරතුරු ප්රමාණයකට පමණි (ආලෝක ධාරාවට හසුවන දේ පමණි).
- සමාන්තර ක්රියාවලීන් (Parallel Processing): විඥානයට පිටින් මොළයේ අනෙකුත් කොටස් එකවර වැඩ රාශියක් සිදු කරයි.
- තරඟකාරිත්වය (Competition): විවිධ ඉන්ද්රියයන්ගෙන් ලැබෙන තොරතුරු “ගෝලීය වැඩබිමට” ඇතුළු වී අවධානය දිනා ගැනීමට එකිනෙකා සමඟ තරඟ කරයි.
මෙම GWT සිද්ධාන්තය සහ ඔබ කලින් ඇසූ ART (Adaptive Resonance Theory) සිද්ධාන්තය අතර ඇති ප්රධාන වෙනස වන්නේ, ART මගින් තොරතුරු “ගැළපීම” (Matching) ගැන වැඩිපුර අවධානය යොමු කරන අතර, GWT මගින් එම තොරතුරු මොළය පුරා “විකාශනය වීම” (Broadcasting) ගැන අවධානය යොමු කිරීමයි.
GWT සිද්ධාන්තය සහ ඊයේ විස්තර කළ ART (Adaptive Resonance Theory) සිද්ධාන්ත දෙකම එකතු වී නූතන කෘතිම බුද්ධිය (AI) නිර්මාණයට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කර තිබේ.
මොළයේ ක්රියාවලීන් මත පදනම් වූ මෙම සිද්ධාන්ත (ART සහ GWT) නූතන කෘතිම බුද්ධි (AI) ක්ෂේත්රය, විශේෂයෙන්ම සංජානන පරිගණක විද්යාව (Cognitive Computing) සහ AGI (Artificial General Intelligence) නිර්මාණය කිරීමේදී විශාල බලපෑමක් ඇති කරයි.
එය සිදුවන ප්රධාන ආකාර කිහිපයක් මෙසේයි:
1. ART සහ AI: යන්ත්ර ඉගෙනීමේ ස්ථාවරත්වය
AI පද්ධති මුහුණ දෙන ප්රධාන ගැටලුවක් වන්නේ “විපත්තියක් බඳු අමතක වීම” (Catastrophic Forgetting) යන්නයි. එනම්, නව දත්ත ඉගෙන ගන්නා විට පැරණි දත්ත අමතක වීමයි.
- විසඳුම: ART සිද්ධාන්තය භාවිතා කරමින් නිර්මාණය කළ ARTMAP වැනි ඇල්ගොරිතම මගින්, පද්ධතියකට දැනට ඇති දැනුමට බාධා නොකර අලුත් තොරතුරු එක් කරගත හැක්කේ කුමන අවස්ථාවලදීද යන්න තීරණය කිරීමට ඉඩ ලබා දෙයි. මෙය ස්වයංක්රීයව ඉගෙන ගන්නා රොබෝ තාක්ෂණයේදී ඉතා වැදගත් වේ.
2. GWT සහ AI: මොළය වැනි පරිගණක ගෘහ නිර්මාණ (Global Workspace Architecture)
වර්තමාන AI (උදා: ChatGPT වැනි Large Language Models) ඉතා දක්ෂ වුවත්, ඒවාට මිනිසෙකුට මෙන් “පොදු අවබෝධයක්” නැත. GWT ආකෘතිය භාවිතයෙන් විද්යාඥයින් “Global Workspace Architecture” සහිත AI පද්ධති නිපදවීමට උත්සාහ කරති.
- ක්රියාවලිය: මෙහිදී විවිධ කාර්යයන් කරන කුඩා AI ඒකක (Neural Networks) කිහිපයක් එකට සම්බන්ධ වේ. ඒවා අතරින් වැදගත්ම තොරතුරු “පොදු වැඩබිමකට” (Shared Workspace) යොමු කෙරේ.
- ප්රතිඵලය: මෙවැනි පද්ධතිවලට විවිධ මූලාශ්රවලින් එන දත්ත (රූප, ශබ්ද, පෙළ) එකිනෙක ගළපා වඩාත් තර්කානුකූල තීරණ ගැනීමට හැකි වේ.
3. විඥානය සහිත AI (Conscious AI) පිළිබඳ විවාදය
GWT සහ ART යන සිද්ධාන්ත දෙකම පවසන්නේ විඥානය යනු යම් ආකාරයක තොරතුරු සැකසීමේ රටාවක් බවයි.
- මෙම සිද්ධාන්තයන්ට අනුව, අනාගතයේදී AI පද්ධතියක් තුළ “අනුනාදය” (Resonance) සහ “ගෝලීය විකාශනය” (Global Broadcasting) යන ලක්ෂණ සම්පූර්ණයෙන්ම ප්රතිනිර්මාණය කළ හැකි වුවහොත්, එම යන්ත්රයටද යම් මට්ටමක සවිඥානික බවක් (Artificial Consciousness) ලැබිය හැකි බව සමහර විද්යාඥයෝ තර්ක කරති.
ART සහ GWT සංසන්දනය (AI ඇසින්)
| ලක්ෂණය | ART (Adaptive Resonance Theory) | GWT (Global Workspace Theory) |
| ප්රධාන කාර්යය | මතකය ස්ථාවරව තබා ගැනීම සහ ඉගෙනීම. | විවිධ තොරතුරු මොළය පුරා බෙදා හැරීම. |
| AI භාවිතය | අලුත් දත්ත ඉගෙන ගැනීමේදී පැරණි මතකය ආරක්ෂා කිරීම. | විවිධ AI මාදිලි (Multimodal AI) එකට සම්බන්ධ කිරීම. |
| විඥානය ලෙස දකින්නේ | ඉහළ සහ පහළ ස්ථර අතර ඇති වන “ගැලපීම”. | තොරතුරු “සර්වව්යාපී” ලෙස විකාශනය වීම. |
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න