ලොව පුරා මිලියන 55කට අධික පිරිසක් ඩිමෙන්ශියාවෙන් (Dementia) පෙළෙන අතර, 2050 වන විට මෙම සංඛ්‍යාව තුන් ගුණයකින් වැඩි වනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත. එනම් සෑම තත්පර තුනකට වරක්ම ලොව කොහේ හෝ අයෙකුට ඩිමෙන්ශියාව වැළඳේ. වයසට යන මොළය සහ ඊට බලපාන රෝගී තත්ත්වයන් පිළිබඳව ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රික් ආයතනයේදී (Francis Crick Institute) මහාචාර්ය බ්‍රයන් කොක්ස්ගේ (Brian Cox) මෙහෙයවීමෙන් පැවැත්වුණු “A Question of Science” විද්‍යාත්මක පැනල සාකච්ඡාවේ වැදගත් කරුණු ඇසුරෙන් මෙම ලිපිය සකස් කර ඇත.

මෙම විද්වත් මඬුල්ල සඳහා ඇල්සයිමර් රෝගය පිළිබඳ පර්යේෂක මහාචාර්ය බාට් ඩි ස්ට්‍රෝපර් (Prof. Bart de Strooper), කාඩිෆ් විශ්වවිද්‍යාලයේ ඇල්සයිමර් ජාන විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය ජූලී විලියම්ස් (Prof. Julie Williams), ස්නායු විශේෂඥ මහාචාර්ය සෝනියා ගාන්ධි (Prof. Sonia Gandhi) සහ 2019 වසරේ සිට පාකින්සන් රෝගය සමඟ ජීවත් වන හිටපු බීබීසී තාක්ෂණික වාර්තාකරු රෝරි සෙලන්-ජෝන්ස් (Rory Cellan-Jones) යන මහත්ම මහත්මීහු සහභාගී වූහ.

ඩිමෙන්ශියාව (Dementia) යනු කුමක්ද?

මහාචාර්ය සෝනියා ගාන්ධි පෙන්වා දෙන පරිදි, ‘ඩිමෙන්ශියාව’ යනු තනි රෝගයක් නොව, එදිනෙදා ජීවිතයට දැඩි ලෙස බලපාන මතකය, තර්කනය, භාෂාව සහ හැසිරීම් ආශ්‍රිත වෙනස්කම් හැඳින්වීම සඳහා භාවිතා කරන පොදු ‘කුඩයක්’ (umbrella term) වැනි වචනයකි. මෙයට බලපාන ප්‍රධාන රෝගී තත්ත්වයන් 4ක් හඳුනාගෙන ඇත:

• ඇල්සයිමර් රෝගය (Alzheimer’s disease): මෙය බහුලවම දක්නට ලැබෙන ඩිමෙන්ශියා තත්ත්වයයි.
• වාහිනී ඩිමෙන්ශියාව (Vascular dementia): මොළයේ කුඩා රුධිර නාල අවහිර වීමෙන් හටගනී.
• පාකින්සන් රෝගය (Parkinson’s disease) සහ ලුවී බොඩි ඩිමෙන්ශියාව (Lewy body dementia): සිරුරේ චලනයන් සහ ක්‍රියාකාරීත්වය කෙරෙහි මුලින් බලපාන අතර පසුව සංජානන හැකියාවන්ට ද බලපෑම් කරයි.
• ෆ්‍රොන්ටෝටෙම්පරල් ඩිමෙන්ශියාව (Frontotemporal dementia): තරමක් කලාතුරකින් දක්නට ලැබෙන අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් භාෂාව භාවිතය සහ හැසිරීම් රටා කෙරෙහි බලපායි.

වයසට යාමත් සමඟ මෙම රෝග වැළඳීම අනිවාර්යය නොවන බව මහාචාර්ය ජූලී විලියම්ස් අවධාරණය කරයි. එය පුද්ගලයාගේ ජානමය නැඹුරුතාව (genetic predisposition) සහ පාරිසරික සාධකවල එකතුවක ප්‍රතිඵලයකි.

රෝග ලක්ෂණ සහ කල්තියා හඳුනාගැනීම

වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී “ඩිමෙන්ශියාව” යන වචනය භාවිතා කිරීමම යම්තාක් දුරකට පර්යේෂණ නොමඟ යැවීමට හේතු වී ඇති බව මහාචාර්ය බාට් ඩි ස්ට්‍රෝපර් පවසයි. ඩිමෙන්ශියාව යනු රෝගයක මුල් අවස්ථාව නොව, මොළයේ ස්නායු සෛල විනාශ වී යාමෙන් පසු මතු වන අවසාන රෝග ලක්ෂණයකි. අතීතයේදී බොහෝ ඖෂධ පරීක්ෂණ අසාර්ථක වූයේ රෝගයේ අවසන් අදියරේදී එම ඖෂධ රෝගීන්ට ලබා දීම නිසාය. අපගේ ඉලක්කය විය යුත්තේ ස්නායු සෛල මිය යාමට පෙර, රෝගය ආරම්භ වන අවධියේදීම එය හඳුනාගෙන වළක්වා ගැනීමයි.

උසස් අධ්‍යාපනයක් හෝ ඉහළ බුද්ධි මට්ටමක් ඇති පුද්ගලයින්ට ඩිමෙන්ශියාව වැළඳීමේ ප්‍රවණතාව අඩු බවට සමාජයේ මතයක් පවතී. එහෙත් එය සත්‍යයක් නොවේ. ඉහළ අධ්‍යාපනයක් ඇති පුද්ගලයින් සායනික ‘සංජානන පරීක්ෂණ’ (cognitive tests) වලට සාර්ථකව මුහුණ දීමට ස්වභාවයෙන්ම පුහුණු වී සිටින බැවින් රෝග ලක්ෂණ බාහිරට නොපෙනී යයි. මේ නිසා මතක පරීක්ෂණ වෙනුවට රුධිරයේ ඇති phospho-tau 217 වැනි ප්‍රෝටීන හෝ මොළයේ amyloid තැන්පතු මැන බැලිය හැකි වෛද්‍ය තාක්ෂණයන් (Biomarkers) භාවිතය අතිශයින් වැදගත් වේ.

ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සහ ජානවල බලපෑම

ඇල්සයිමර් රෝගය විශාල වශයෙන් ස්වයං-ප්‍රතිශක්තිකරණ (autoimmune) සංරචකයකින් සමන්විත බව නවතම ජාන පර්යේෂණ ඔප්පු කර ඇත. රෝගය සඳහා අවදානමක් ඇති කරන ජාන 90ක් පමණ මේ වන විට හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඉන් බොහොමයක් ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතියට සම්බන්ධ ඒවා වේ. මොළයේ ඇති ‘මයික්‍රොග්ලියා’ (Microglia) නම් සෛල මොළය පිරිසිදුව තබා ගැනීමට ක්‍රියා කරන නමුත්, ඇතැම් අවස්ථාවලදී අපගේම ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය මගින් මොළයේ ඇති ස්නායු සම්බන්ධතා (synapses) විනාශ කර දමනු ලබයි. මෙය වයස්ගත වීමත් සමඟ ඇතිවන නිදන්ගත දැවිල්ල හෙවත් ‘Inflammageing’ තත්ත්වය සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධය.

කෙසේ වෙතත්, පාකින්සන් රෝගය වැනි තත්ත්වයන්හිදී ජානවලින් එල්ල වන බලපෑම ආසන්න වශයෙන් 30% ක් පමණ වන අතර, ඉතිරි 70% ම පාරිසරික සාධක මත තීරණය වේ.

ව්‍යායාම, පෝෂණය සහ ඩිජිටල් තිර භාවිතය

ශාරීරික ව්‍යායාම, විශේෂයෙන්ම ශක්තිය වර්ධනය කරන ව්‍යායාම (strength-based exercise), මොළයේ පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලියට යහපත් බලපෑමක් ඇති කරමින් මොළයේ සෞඛ්‍යය ආරක්ෂා කරන බව පර්යේෂකයෝ පෙන්වා දෙති. එහෙත් වෙළඳපොලේ ඇති විවිධ විටමින් වර්ග සහ අතිරේක ආහාර මොළයේ සෞඛ්‍යය ඉහළ නංවන බවට පැවසෙන වාණිජ ප්‍රචාරයන්ට විද්‍යාත්මක පදනමක් නොමැත. සමබර ආහාර වේලක් ලබා ගැනීම සහ සමස්ත ශරීර සෞඛ්‍යය හොඳින් පවත්වා ගැනීම ඊට වඩා බෙහෙවින් ඵලදායී වේ.

ඩිජිටල් උපාංග සහ තිර (screens) අධික ලෙස භාවිතය නිසා “ඩිජිටල් ඩිමෙන්ශියාව” ඇතිවන බවට මෑතකදී ඇතිවී තිබෙන බිය ද විද්‍යාත්මකව තහවුරු වී නොමැත. මිනිස් මොළය නිරතුරුවම අපගේ හුස්ම ගැනීම, අවට ශබ්ද ග්‍රහණය කර ගැනීම සහ කථනය වැනි අතිශය සංකීර්ණ කාර්යයන් කිහිපයක් එකවර සිදු කරයි. මොළය නිරෝගීව තබා ගැනීමට කළ හැකි හොඳම ව්‍යායාමය වන්නේ සෙසු මිනිසුන් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කිරීම (social interaction) සහ සන්නිවේදනයයි.

නව ප්‍රතිකාර සහ අනාගතය

පිළිකා පර්යේෂණ පිළිබඳව ලියැවුණු පර්යේෂණ පත්‍රිකා ලක්ෂ 54ක් පමණ තිබියදී, ස්නායු පිරිහීමේ රෝග (neurodegeneration) පිළිබඳව ඇත්තේ පත්‍රිකා ලක්ෂ 3 හමාරක් පමණි. අවශ්‍ය තරම් අරමුදල් නොලැබීම සහ සායනික පරීක්ෂණ (clinical trials) සිදු කිරීමේදී ඇති දැඩි අවදානම් මඟහැරීමේ නීති රීති නිසා මෙම රෝග සඳහා නව ඖෂධ සොයාගැනීම දශක ගණනාවකින් ප්‍රමාද වී ඇත.

එසේ වුවද අනාගතය පිළිබඳව ශුභවාදී විය හැකි නව සොයාගැනීම් රැසක් මේ වන විට සිදුවෙමින් පවතී.

• මොළයේ එකතු වන හානිකර ඇමයිලොයිඩ් ප්ලාක් (amyloid plaques) ඉවත් කළ හැකි ප්‍රතිදේහ ඖෂධ (Antibodies) මේ වන විට සොයාගෙන ඇති අතර, ඒවා ඇල්සයිමර් රෝගයේ වර්ධනය 20-30% කින් පමණ මන්දගාමී කරයි.
• පාකින්සන් රෝගීන්ගේ චලන අපහසුතා මඟහරවා ගැනීම සඳහා ‘ගැඹුරු මොළය උත්තේජනය කිරීම’ (Deep Brain Stimulation – DBS) වැනි තාක්ෂණයන් දියුණු වී ඇත.
• විනාශ වූ මොළයේ ස්නායු සෛල වෙනුවට නව සෛල වර්ධනය කිරීමේ අරමුණින් ප්‍රාථමික සෛල ප්‍රතිකාර (Stem cell therapies) සහ ජාන ප්‍රතිකාර (Gene therapies) ද මේ වන විට අත්හදා බලමින් පවතී.

අනාගතයේදී මෙම රෝග මුලිනුපුටා දැමීම හෝ වයස අවුරුදු 90 දක්වා රෝගය කල්දැමීම අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවනු ඇත. එය හරියට මධ්‍යතන යුගයේ දැවැන්ත ආසන දෙව්මැදුරු ගොඩනැගුවා හා සමාන ක්‍රියාවලියකි. එම නිර්මාණකරුවන් ‘මෙය අපගේ ජීවිත කාලය තුළ නිම කළ නොහැකැයි’ සිතා වැඩ නතර කළේ නැත. මේ වන විට විද්‍යාඥයින් එකතු වී ගොඩනඟන එම දැවැන්ත ‘විද්‍යාත්මක ආසන දෙව්මැදුරේ’ ඉදිකිරීම් අවසන් වෙමින් පවතින අතර, නුදුරු අනාගතයේදීම වයසට යන මොළය සුවපත් කළ හැකි විප්ලවීය සොයාගැනීම් ලොවට හෙළි වනු ඇත.