අපි පමණක්ම තර්කානුකූලව සිතන්නෝ වෙමුද? අපගේ ප්රයිමේට් (Primate) ඥාතීන් පිළිබඳ නව පර්යේෂණයකින් හෙළිවන්නේ වෙනත් දෙයකි.
කෝඩි කොට්ටියර් විසිනි,
සයන්ටිෆික් ඇමෙරිකන් 2026 ජනවාරි කලාපයෙන්
නව සාක්ෂි ඉදිරිපත් වූ විට චිම්පන්සීන් තම විශ්වාසයන් සංශෝධනය කිරීමේ හැකියාව පෙන්වයි.
සතුන්
සාමාන්යයෙන් ඔබේ විශ්වාසයන් සඳහා හොඳ හෝ නරක හේතු තිබේ. ඔබට එම හේතු ගැන නැවත සිතා බැලිය හැකිය: “සොල්දරයේ මිනීමරුවෙකු සිටින බව මා සිතන්නේ ඇයි? ඒ සොල්දරයෙන් හඬක් ඇසුණු නිසාය.” තර්කනය පිළිබඳ ආදර්ශයක් වන ඔබට, අමතර සාක්ෂි අවශ්ය වූ විට ඔබේ විශ්වාසයන් වෙනස් කර ගැනීමටද හැකිය: “බේස්බෝල් පිත්තක් අතැතිව සොල්දරය පරීක්ෂා කිරීමෙන් පසු, මම නිගමනය කළ යුත්තේ මෙය හුදෙක් ශබ්ද නගන පැරණි නිවසක් පමණක් බවයි.”
මෙම සංජානන කුසලතාව “විශ්වාසයන් සංශෝධනය කිරීම” (Belief Revision) ලෙස හැඳින්වේ. මෙය අනෙකුත් සතුන්ගෙන් අපව වෙන් කරන මානව තර්කනයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් ලෙස බොහෝ කලක සිට සැලකේ. එය රඳා පවතින්නේ අපගේම සිතීමේ ක්රියාවලිය පිළිබඳ පවතින අවබෝධය හෙවත් “සිතීම ගැන සිතීම” (Metacognition) මත වන අතර, අනෙකුත් සතුන්ට එවැනි හැකියාවක් ඇති බව පැහැදිලිව පෙනෙන්නට නැත. නමුත් ‘සයන්ස්’ (Science) සඟරාවේ පළ වූ මෑතකාලීන අධ්යයනයකින් පෙනී යන්නේ අපගේ සමීපතම පරිණාමීය ඥාතියෙකුද පුදුම සහගත ලෙස සංකීර්ණ ආකාරවලින් තර්ක කරන බවයි.
පර්යේෂණ මාලාවකදී, පර්යේෂකයන් උගන්ඩාවේ න්ගම්බා දූපත් චිම්පන්සි අභයභූමියේ චිම්පන්සීන් පරීක්ෂාවට ලක් කළේ ඔවුන් විවිධ සාක්ෂි මූලාශ්ර හසුරුවන්නේ කෙසේදැයි බැලීමටය. සෑම පර්යේෂණයක්ම පෙට්ටි කිහිපයකින් එකක සැඟවූ ආහාර වටා සිදු විය: චිම්පන්සීන් මුලින් ලැබෙන ඉඟියක් මත පදනම්ව තමන් වඩාත් විශ්වාසදායක යැයි සිතන පෙට්ටිය තෝරා ගනී. පසුව ඔවුන්ට පළමු ඉඟිය සමඟ ගැටෙන තවත් ඉඟියක් ලැබේ. තම තීරණය යාවත්කාලීන කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණු විට, ඔවුන් සෑම විටම පාහේ තර්කානුකූල තේරීම් ආකෘතියකට (Rational-choice model) අනුව පෙට්ටිය තෝරා ගත් අතර, ඔවුන් සිය අදහස වෙනස් කළේ නව තොරතුරු කලින් දැන සිටි දේට වඩා ප්රබල වූ විට පමණි. “චිම්පන්සීන් මෙය ඉතා විශිෂ්ට ලෙස කළා,” යැයි මෙම අධ්යයනයට සම්බන්ධ නොවූ ඩියුක් විශ්ව විද්යාලයේ පරිණාමීය මානව විද්යාඥ බ්රයන් හෙයාර් පවසයි. “ඔවුන්ට මෙය ඉතා පහසු බව පැහැදිලියි.”
වඩාත්ම සිත්ගන්නා කරුණ නම්, සතුන් පෙර සාක්ෂි දුර්වල කරන ඉඟි පවා සැලකිල්ලට ගැනීමයි. ඔවුන් 1 වන පෙට්ටිය තුළ යමක් සෙලවෙන හඬ ඇසුණහොත්, පෙර අත්දැකීම් අනුව එය ඇපල් ගෙඩියක් යැයි මුලින් උපකල්පනය කරයි – නමුත් පසුව පර්යේෂකයා ඉන් ගලක් එළියට ගනී. තමන් නොමඟ ගිය බව වටහා ගන්නා චිම්පන්සීන්, මොහොතකට පෙර එතරම් ආකර්ෂණීය නොවූ 2 වන පෙට්ටිය වහාම තෝරා ගනී. “එය ඉතා සංකීර්ණ ක්රියාවලියක් බැවින් ඔවුන්ට එය කළ හැකි යැයි අප කිසිවෙකු සිතුවේ නැත,” යැයි අධ්යයනයේ සම-කර්තෘ, කැලිෆෝනියා විශ්ව විද්යාලයේ (බර්ක්ලි) සංසන්දනාත්මක මනෝ විද්යාඥ ජෑන් එංගල්මන් පවසයි.
ඇත්ත වශයෙන්ම, බොහෝ සතුන් ඒ ගැන ගැඹුරින් නොසිතා තර්කනයට අවනත වේ; ඇමීබාවෙකු ආහාර සොයා රසායනික සංඥා පසුපස යන විට යම් අර්ථයකින් තර්කානුකූලව ක්රියා කරයි. මෙය “සාක්ෂි සඳහා නොසිතා දක්වන ප්රතිචාරය” ලෙස හැඳින්වෙන අතර, එය මානව තර්කනයේ සෙවනැල්ලක් පමණි. නමුත් චිම්පන්සීන් සාක්ෂි පරීක්ෂා කිරීමට සහ තමන්ගේම දැනුම කෙතරම් ස්ථිරදැයි මැන බැලීමට දක්වන හැකියාව සැබෑ මානව තර්කනයට බෙහෙවින් සමීප බව එංගල්මන් තර්ක කරයි. “යම් ආකාරයක ස්වයං-විමර්ශනයක් (Reflection) ගැන සඳහන් නොකර චිම්පන්සීන්ගේ මෙම හැසිරීම පැහැදිලි කිරීම ඉතා අපහසුයි,” ඔහු පවසයි.
ජෝන්ස් හොප්කින්ස් විශ්ව විද්යාලයේ සත්ව සංජානනය පිළිබඳව හදාරන ක්රිස්ටෝපර් කෘපෙන්යේද මෙයට එකඟ වේ. එම ස්වයං-විමර්ශනයේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ඔහුට ස්ථිර අදහසක් නැත – භාෂාවක් නොමැතිව, සතුන් මානව විශ්වාසයන් සාදන තර්කයන් (“මට සෙලවෙන හඬක් ඇසෙයි, එබැවින් පෙට්ටියේ ඇපල් ගෙඩියක් තිබිය හැකිය”) මනසින් නිරූපණය කරන්නේ කෙසේදැයි පැහැදිලි නැත. චිම්පන්සීන් මූලික වශයෙන් රූප මගින් සිතනවා විය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, කෘපෙන්යේ පවසන්නේ, “මේ සියල්ලෙන් පෙනී යන්නේ ඔවුන් හුදෙක් සරල, හැඟීම්බර ප්රතිචාර මගින් පමණක් මෙහෙයවනු නොලබන බවයි. ඔවුන්ට තරමක් සංකීර්ණ අවබෝධයක් තිබේ.”
කෙසේ වෙතත්, මානව තර්කනය තුළ මීට වඩා දේවල් පවතින බව පැහැදිලිය. නෙදර්ලන්තයේ උට්රෙක්ට් විශ්ව විද්යාලයේ සංසන්දනාත්මක මනෝ විද්යාඥ හැනා ෂ්ලයිහවුෆ් යෝජනා කරන්නේ මෙහි තීරණාත්මක සාධකය සමාජ අන්තර්ක්රියාව (Social interaction) විය හැකි බවයි – අපි සාකච්ඡාව හරහා අපගේ විශ්වාසයන් තියුණු කර ගනිමු. “මිනිසුන්ව සුවිශේෂී කරන්නේ මෙයයි,” ඇය පවසයි. “අපි හේතු ඉදිරිපත් කරමු, හේතු විමසමු.” ඇත්ත වශයෙන්ම, සමහර සංජානන විද්යාඥයන් සිතන්නේ අපගේ තර්කන කුසලතා පරිණාමය වූයේ අපට එකිනෙකා සමඟ තර්ක කිරීමට හැකි වනු පිණිස බවයි.
මෙම අධ්යයනය අපට මතක් කර දෙන්නේ එම කුසලතා කොහේ හෝ තැනකින් – එනම් චිම්පන්සීන් සහ බොනොබෝවන් සමඟ අප බෙදා ගන්නා පොදු පූර්වජයා තුළ දැනටමත් පැවති සංජානන හැකියාවන්ගෙන් පරිණාමය වූ බවයි. මීට වසර 150 කට පෙර චාල්ස් ඩාවින් අනාවැකි පළ කළේ අපගේ අසාමාන්ය මානසික ශක්තීන් සත්ව ලෝකය පුරා දක්නට ලැබෙන හැකියාවන්ගේ දිගුවක් වනු ඇති බවයි. චිම්පන්සීන් සැබවින්ම ස්වයං-විමර්ශනයට සමත් නම්, අප සහ අපගේ ප්රයිමේට් ඥාතීන් අතර පරතරය තවත් මඳක් අඩු වේ. හෙයාර් පවසන පරිදි, අපට සමාන බුද්ධියක් සොයා තරු අතර සෙවිය යුතු නැත. “අපි තනි වී නැති බව අපි දැනටමත් දන්නවා,” ඔහු පවසයි. “ලෝකය ගැන අප සිතන ආකාරයටම තර්කානුකූලව සිතන ජීවීන් මෙහි දැනටමත් සිටිනවා.”
කෝඩි කොට්ටියර් විසිනි,
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න