නයෝමි ක්ලයින් (Naomi Klein) යනු සමකාලීන ලෝකයේ සිටින ප්‍රමුඛතම කැනේඩියානු මාධ්‍යවේදිනියක, ලේඛිකාවක සහ සමාජ ක්‍රියාකාරිනියකි. ගෝලීයකරණය, නව ලිබරල් ධනවාදය සහ දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳව ඇය ඉදිරිපත් කර ඇති ගවේෂණාත්මක විචාරයන් ලොව පුරා දැඩි බලපෑමක් ඇති කර තිබේ. ආයතනික ගෝලීයකරණය හා වෙළෙඳ සන්නාමයන්ගේ ආධිපත්‍යය හෙළිදරව් කළ No Logo (1999), යුද්ධ සහ ස්වභාවික ව්‍යසනයන් අවස්ථාවක් කරගනිමින් මහජන දේපළ පෞද්ගලීකරණය කිරීම හෙවත් ‘ව්‍යසන ධනවාදය’ (Disaster Capitalism) පිළිබඳව ලියැවුණු The Shock Doctrine (2007), දේශගුණික අර්බුදය ධනවාදය සමඟ බැඳී ඇති ආකාරය විග්‍රහ කළ This Changes Everything (2014) සහ කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන් හා ඩිජිටල් ලෝකයේ දේශපාලනය ගැන ලියැවුණු Doppelganger (2023) ඇයගේ විශිෂ්ටතම කෘතීන් අතර වේ.

වියට්නාම් යුද්ධයට විරෝධය පාමින් ඇමරිකාවෙන් කැනඩාවට සංක්‍රමණය වූ යුද විරෝධී සහ ස්ත්‍රීවාදී ක්‍රියාකාරී දෙමාපියන්ට දාව උපන් ක්ලයින්, පරම්පරාගත වාමාංශික හා වෘත්තීය සමිති ක්‍රියාකාරී පසුබිමකින් පැවත එන්නියකි (ඇයගේ මුත්තණුවන් 1942 ඩිස්නි සමාගමේ ඓතිහාසික වැඩවර්ජනය මෙහෙයවීම නිසා රැකියාව අහිමි වූ සජීවීකරණ ශිල්පියෙකි). මෑතකදී ඇස්ට්‍රා ටේලර් (Astra Taylor) සමඟ එක්ව ඇය විසින් රචනා කරන ලද නවතම කෘතිය වන End Times Fascism (අවසන් කාලයේ ෆැසිස්ට්වාදය) පාදක කරගනිමින් බීබීසී (BBC) මාධ්‍යවේදී ගේබ්‍රියෙල් ගේට්හවුස් සමඟ පැවැත්වූ සංවාදයේදී, වත්මන් ධනවාදයේ අර්බුදය සහ එහි අවසානය පිළිබඳව ඇය දැක්වූ අදහස් පහත පරිදි පෙළගැස්විය හැකිය.

1. යථාර්ථය විසින් රැඩිකල්කරණය වීම සහ ධනවාදයේ ප්‍රපාතය

තමන් රැඩිකල් මතධාරිනියක ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවද, තම අදහස්වලට වඩා වත්මන් යථාර්ථය විසින්ම තමාව රැඩිකල්කරණයට ලක් කර ඇති බව ක්ලයින් පවසයි. දේශගුණික විද්‍යාඥ මයිකල් මෑන් හඳුන්වා දුන් “කල් දැමීමේ දඬුවම” (Procrastination penalty) උපුටා දක්වන ඇය, අර්බුදයන් හමුවේ ක්‍රියාත්මක වීම ප්‍රමාද කරන තරමටම, ස්ථාවරත්වයක් ඇති කර ගැනීම සඳහා ගත යුතු පියවරයන්ද වඩාත් රැඩිකල් විය යුතු බව පෙන්වා දෙයි.

ඇයගේ මූලික තර්කය වන්නේ වත්මන් ධනවාදය මානව ශිෂ්ටාචාරය ප්‍රපාතයකට ඇද දමමින් සිටින බවයි. නිමක් නැති ආර්ථික වර්ධනයක් (Endless growth) සහ නිරන්තරයෙන්ම මීළඟ ආර්ථික බුබුළ (Bubble) සොයා යන ආර්ථික ආකෘතියක පැවැත්ම සාධාරණීකරණය කිරීම සඳහා, කිසිසේත්ම පිළිගත නොහැකි යථාර්ථයන් සාමාන්‍යකරණය කිරීමට වත්මන් සමාජයට සිදුව ඇත:

• ට්‍රිලියනපතියන්ගේ බිහිවීම: අසීමිත ධන සංකේන්ද්‍රණය හමුවේ තවදුරටත් ප්‍රකෝටිපතියන් (Billionaires) සමඟ සමාජයකට සහජීවනයෙන් පැවතිය නොහැකි බවත්, ‘උපරිම ධන සීමාවක්’ (Maximum wealth) පැනවිය යුතු බවත් ඇය අවධාරණය කරයි.
• කෘත්‍රිම බුද්ධියේ (AI) අවදානම: මානව වර්ගයා මිහිමතින් අතුගා දැමීමට පවා ඉඩ ඇති බවට එහි නිර්මාපකයන්ම අනතුරු අඟවන කෘත්‍රිම බුද්ධි ආකෘතීන් තරගකාරී ලෙස නිපදවීම.
• පාරිසරික විනාශය: අප ජීවත්වන පෘථිවිය ඉතා වේගයෙන් උණුසුම් කරන බලශක්ති පද්ධතියක් තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාම.

තම පළමු කෘතිය වූ No Logo හරහා හුදෙක් නව ලිබරල්වාදය විවේචනය කරමින් වෘත්තීය සමිති සහ පොදු අවකාශයන් ආරක්ෂා කිරීම ගැන කතා කළ තමාට, අද වන විට “සමස්ත ධනවාදී ක්‍රමය විසින් අපව විනාශ කිරීමට පෙර එම ක්‍රමය වෙනස් කළ යුතුය” යන ස්ථාවරයට ඒමට සිදුව ඇති බව ඇය පවසයි.

2. ‘ව්‍යසන ධනවාදයේ’ සිට ‘අවසන් කාලයේ ෆැසිස්ට්වාදය’ දක්වා

ඉරාක ආක්‍රමණයෙන් සහ කැට්‍රිනා සුළි කුණාටුවෙන් පසුව රාජ්‍ය දේපළ සහ සේවාවන් පෞද්ගලික සමාගම් විසින් අත්පත් කර ගැනීම ක්ලයින් එදා හැඳින්වූයේ ‘ව්‍යසන ධනවාදය’ ලෙසිනි. එහෙත් අද වන විට එය වඩාත් බිහිසුණු තත්ත්වයක් කරා පරිණාමය වී ඇත. ඇය එය ‘අවසන් කාලයේ ෆැසිස්ට්වාදය’ (End Times Fascism) ලෙස හඳුන්වයි.

මෙහිදී සිදුවන්නේ හුදෙක් ව්‍යසනයන්ගෙන් ලාභ ඉපැයීම පමණක් නොවේ. තාක්ෂණික කතිපයාධිකාරීන් (Tech oligarchs), ආගමික මූලධර්මවාදීන් සහ සුදු ජාතික ස්වෝත්තමවාදීන්ගෙන් සැදුම්ලත් අශුද්ධ සන්ධානයක් විසින් ලෝක විනාශය හෝ ශිෂ්ටාචාරමය බිඳවැටීම සාමාන්‍ය දෙයක් ලෙස පිළිගෙන, එය වේගවත් කරමින් (Accelerationism) සිටියි:

• ආගමික අන්තවාදීන්: ලෝක විනාශයෙන් පසු ගැලවුම්කරුවා (Messiah) පැමිණ තමන්ව ස්වර්ගය වෙත තෝරාගනු ඇතැයි විශ්වාස කරන ක්‍රිස්තියානි සියොන්වාදීන් සහ යුදෙව් අන්තවාදීන් ගැටුම් උත්සන්න කිරීමට කටයුතු කරයි.
• තාක්ෂණික ප්‍රකෝටිපතියන් (Tech Bros): පීටර් තීල් (Peter Thiel), ඊලොන් මස්ක් (Elon Musk) සහ ජෙෆ් බෙසෝස් (Jeff Bezos) වැනි තාක්ෂණික ධනකුවේරයන් ලෝකය විනාශ වීම ගැන තැකීමක් නොකරයි. ඔවුන් සිතන්නේ තම අසීමිත ධනය විසින් තමන්ව ආරක්ෂා කරනු ඇති බවයි. නවසීලන්තයේ භූගත බංකර ඉදිකිරීම, මධ්‍යම ඇමරිකාව ආසන්නයේ නීති රෙගුලාසිවලින් තොර පෞද්ගලික දූපත් නගර (Prospera වැනි) නිර්මාණය කිරීම හෝ අඟහරු ලෝකයට පලා යාමට සැලසුම් කිරීම ඔවුන්ගේ ගැලවීමේ මාර්ග (Escape hedges) වේ.

මෙම තාක්ෂණික ධනකුවේරයන් හුදෙක් අන්තර්ජාලයේ විහිළු සපයන්නන් (Meme lords / Trolls) ලෙස සලකා බැහැර කිරීම අතිශය භයානක බව ක්ලයින් පෙන්වා දෙයි. ඔවුන් එක් අතකින් ‘මීම්ස්’ (Memes) හරහා දේශපාලන කතිකාවත අවුල් කරන අතරම, අනෙක් පසින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් රජයන් සමඟ එක්ව ස්වයංක්‍රීය අවි ආයුධ සහ නිරීක්ෂණ තාක්ෂණයන් (Palantir සහ Anduril වැනි සමාගම් හරහා) නිපදවමින් ජනතාව මර්දනය කිරීමට සෘජුවම දායක වෙයි. රාජ්‍ය බලය සහ මෙවැනි දැවැන්ත සමාගම් එකිනෙක බද්ධ වීම ෆැසිස්ට්වාදයේ මූලික ලක්ෂණයකි.

3. ෆැසිස්ට්වාදය: ධනවාදයේ දරුණුතම ආත්මාරක්ෂක ප්‍රතිචාරය

ෆැසිස්ට්වාදය යන වචනය භාවිත කිරීම පිළිබඳව ක්ලයින් දරන්නේ ඉතා පැහැදිලි මතයකි. ඇයට අනුව, “ෆැසිස්ට්වාදය යනු ධනවාදයේ දරුණුතම තර්ජනාත්මක ප්‍රතිචාරයයි” (Capitalism’s most ferocious threat response) හෙවත් “දත් විලිස්සාගත් ධනවාදයයි”.

ආර්ථික හා සමාජීය ක්‍රමය අසාර්ථක වී ජනතාව තුළ දැඩි කෝපයක් හා කලකිරීමක් හටගත් විට සහ ධනය යළි බෙදාහැරීම ඉල්ලා සිටින වාමාංශික ව්‍යාපාරයක තර්ජනය පහළින් මතුවන විට ෆැසිස්ට්වාදය කරළියට පැමිණේ. එය ජනතාවගේ කෝපය පිළිගන්නා නමුත්, එම කෝපය ධනවාදී ක්‍රමයට හෝ ප්‍රභූ පැලැන්තියට එරෙහිව ඉහළට එල්ල වීම වළක්වා, සමාජයේ සිටින දුර්වල හා ආන්තික කණ්ඩායම් (සංක්‍රමණිකයන්, සුළුතර ජන කොටස්) වෙත පහළට යොමු කරවයි. එමගින් පවතින ධනවාදී ක්‍රමය ආරක්ෂා කර දෙයි. අද ඇමරිකාවේ නගරවල වෙස්මුහුණු පැළඳගත් ආගමන විගමන නිලධාරීන් (ICE) විසින් සිදුකරන මර්දනය සහ පිටුවහල් කිරීම් හමුවේ මෙම ෆැසිස්ට්වාදය එහි මුල් අවදියේදීම නම් කර හඳුනා ගැනීම, ඊට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය බව ඇය පවසයි.

4. කෘත්‍රිම බුද්ධි (AI) තරගය, බලශක්ති අර්බුදය සහ මූල්‍ය බුබුළ

කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) යනු සමස්ත ගෝලීය ආර්ථිකයම පාලනය කළ හැකි අවසාන තාක්ෂණික ජයග්‍රහණය බවට සිලිකන් නිම්නයේ සමාගම් විශ්වාස කරයි. මෙම තරගයෙන් ජය ගැනීම සඳහා ඔවුන් තම පාරිසරික ප්‍රතිඥාවන් සියල්ල කුණුකූඩයට දමා ඇත.

• කලක් දේශගුණික අරමුදල් වෙනුවෙන් පෙනී සිටි ජෙෆ් බෙසෝස්ගේ ඇමසන් සමාගම මෙන්ම මයික්‍රොසොෆ්ට්, ගූගල්, මෙටා සහ හරිත බලශක්තිය ගැන කතා කළ ඊලොන් මස්ක් පවා අද වන විට කෘත්‍රිම බුද්ධි දත්ත මධ්‍යස්ථාන (Data centers) ක්‍රියාත්මක කරවීම සඳහා මීතේන් ටර්බයින සහ ෆොසිල ඉන්ධන අතිවිශාල වශයෙන් දහනය කරමින් සිටියි.

මීට සමගාමීව ක්ලයින් ඉතා වැදගත් ආර්ථික අනතුරු ඇඟවීමක් කරයි:

• වත්මන් ඇමරිකානු සහ ගෝලීය කොටස් වෙළෙඳපොළ රඳා පවතින්නේ කෘත්‍රිම බුද්ධි තරගයේ යෙදී සිටින ප්‍රධාන සමාගම් හතක් විසින් නිර්මාණය කර ඇති දැවැන්ත ආර්ථික බුබුළක් (Stock market bubble) මතය.
• මෙය ඉතිහාසයේ අප දුටු විශාලතම ආර්ථික බුබුළ වන අතර, එය පුපුරා ගිය විට ඇතිවන මූල්‍ය අර්බුදය 2008 ලෝක ආර්ථික අවපාතයට වඩා බෙහෙවින් දරුණු වනු ඇත.
• එවැනි බිඳවැටීමකදී, මෙම සූදුවේ යෙදුණු ධනකුවේරයන්ව තවදුරටත් පොහොසත් කරනවාද, නැතහොත් එහි වන්දිය සාමාන්‍ය ජනතාව මත පටවනවාද යන්න පිළිබඳව තීරණාත්මක දේශපාලන තීන්දුවක් ගැනීමට සමාජයට සිදුවනු ඇත.

5. කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන් සහ ‘මහා විস্থාපනය’ (The Great Replacement)

සමාජය දැඩි කම්පනයකට සහ අවිනිශ්චිතතාවයකට පත්වූ විට ජනතාව කුමන්ත්‍රණ න්‍යායන් වෙත නැඹුරු වෙති. තම Doppelganger කෘතියේ සඳහන් කළ පරිදි, “කුමන්ත්‍රණ සංස්කෘතිය කරුණු වරද්දා ගත්තද, මිනිසුන්ගේ හැඟීම් නිවැරදිව හඳුනා ගනී” යන්න ක්ලයින් මෙහිදීද සිහිපත් කරයි.

නිදසුනක් ලෙස, සුදු ජාතික ක්‍රිස්තියානි ජනගහනය කළු සහ දුඹුරු හම ඇති සංක්‍රමණිකයන් විසින් විස්ථාපනය කරනු ලබන්නේය යන අන්ත දක්ෂිණාංශික ජාතිවාදී කුමන්ත්‍රණ න්‍යාය (Great Replacement Theory) පිටුපස, කම්කරු හා මධ්‍යම පාන්තික ජනතාවගේ රැකියා සහ ජීවනෝපායන් කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) විසින් සැබෑ ලෙසම අහිමි කරනු ලැබීමේ (Greater Replacement) පන්තිමය බිය සැඟවී තිබේ. එමෙන්ම කොවිඩ් සමයේ එන්නත්වලට එරෙහිව මතු වූ විරෝධතා පිටුපස තිබුණේද, තාක්ෂණික සමාගම් සහ රාජ්‍යයන් විසින් ජංගම දුරකථන හා දත්ත හරහා පුද්ගල පෞද්ගලිකත්වය අහෝසි කරමින් ගොඩනගන ‘නිරීක්ෂණ රාජ්‍යය’ (Surveillance state) පිළිබඳ සාධාරණ බියයි.

6. විසඳුම: ධනවාදයෙන් ඔබ්බට ගිය ‘සවිඥානික ආර්ථිකයක්’

ක්ලයින් පෙන්වා දෙන්නේ කෘත්‍රිම බුද්ධි දත්ත මධ්‍යස්ථානවලට සහ ආයතනික නිරීක්ෂණයන්ට එරෙහිව අද වන විට ඇමරිකාවේ බිම් මට්ටමේ දේශපාලන බෙදීම් ඉක්මවා ගිය පොදු ජනතා එකමුතුවක් ගොඩනැගෙමින් පවතින බවයි. ෆැසිස්ට්වාදී සන්ධානයන් යනු එකිනෙකට නොගැළපෙන පාර්ශවයන්ගේ තාවකාලික එකතුවක් බැවින්, ජනතාවගේ සැබෑ ආර්ථික ගැටලුවලට (නිවාස කුලී පාලනය, ජීවන වියදම වැනි) සෘජුවම ආමන්ත්‍රණය කිරීම හරහා දක්ෂිණාංශික ජනප්‍රියවාදයට රැවටී සිටින සාමාන්‍ය ජනතාව ඉන් ගලවා ගත හැකි බව ඇය නිව්යෝර්ක් නගරයේ දේශපාලන නිදසුන් (සොහ්රාන් මම්දානි වැනි) ඇසුරින් පෙන්වා දෙයි.

ඇය යෝජනා කරන දේශපාලන හා ආර්ථික විප්ලවය හුදෙක් පවතින ක්‍රමයට පැලැස්තර දැමීමක් නොව, ගැඹුරු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදී පරිවර්තනයකි (Democratic Socialist transformation). එය ‘ධනවාදයේ අවසානය’ ද යන ප්‍රශ්නයට නයෝමි ක්ලයින් ලබා දෙන්නේ මෙවැනි පිළිතුරකි:

“සමාජයේ අන් සියල්ල තීරණය කරන ප්‍රධාන පද්ධතිය ලෙස ධනවාදය පැවතීමේ අවසානය එයයි. ඒ තුළ වෙළෙඳපොළවල් (Markets) පැවතිය හැකි නමුත්, එය මීට වඩා බෙහෙවින් සැලසුම්සහගත හා සවිඥානික ආර්ථිකයක් (Deliberate economy) විය යුතුය. ආර්ථිකයේ විශාල කොටසක් හුදු ලාභ ඉපැයීමේ චේතනාවෙන් පිටත පැවතිය යුතු අතර, එහි මූලික පදනම විය යුත්තේ මිනිසුන්ගේ මූලික අවශ්‍යතා සපුරාලීමයි.”

කුමන ආකාරයකින් හෝ ආර්ථික බැලූනය පිම්බීම ‘ආර්ථික වර්ධනය’ සහ ‘සුබ ආරංචියක්’ ලෙස සලකන වත්මන් ධනවාදී මානසිකත්වයෙන් මිදී, ආයතනික ලාභයට වඩා මානව ප්‍රජාවගේ සහ පරිසරයේ යහපැවැත්ම මුල් තැනට ගෙන එන නව ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමයක් ගොඩනැගීම මානව ශිෂ්ටාචාරයේ පැවැත්ම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය බව නයෝමි ක්ලයින්ගේ අවසාන නිගමනයයි.