මීට වසර පනහකට පෙර ප්‍රකාශයට පත් වූ ‘ආත්මාර්ථකාමී ජානය’ (The Selfish Gene) කෘතිය හරහා පරිණාමවාදය සහ ස්වභාවික වරණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක කතිකාවත පොදුජන අවබෝධය කරා ගෙන ගිය ලෝක ප්‍රකට පරිණාමීය ජීව විද්‍යාඥ රිචඩ් ඩෝකින්ස් (Richard Dawkins), මෑතකදී පැවැත්වූ සංවාදයකදී මානව පරිණාමය සහ කෘත්‍රිම බුද්ධියේ (AI) නැගීම පිළිබඳව සුවිශේෂී අදහස් පෙළක් ඉදිරිපත් කළේය. ජානමය පරිණාමයේ සිට තාක්ෂණිකව නිර්මාණය වන නව ජීවී ආකාර දක්වා විහිදෙන ඔහුගේ අදහස්, වත්මන් ලෝකය හමුවේ ඇති විද්‍යාත්මක හා දාර්ශනික අභියෝග මැනවින් විවරණය කරයි.
ජානමය පරිණාමය සහ මානව සුවිශේෂීත්වය
ඩෝකින්ස්ගේ මූලික විද්‍යාත්මක තර්කය වන්නේ ස්වභාවික වරණයේ මූලික ඒකකය වන්නේ විශේෂය හෝ කණ්ඩායම නොව ‘ජානය’ (Gene) බවයි. ඔහු ජානය හඳුන්වන්නේ “අමරණීය අනුකාරකයක්” (Immortal replicator) ලෙසිනි. ජාන ප්‍රධාන කාර්යයන් දෙකක් ඉටු කරයි:
- කලල විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලිය හරහා ජීවියෙකුගේ ශරීර ස්වභාවය සහ හැඩරුව තීරණය කිරීම.
- පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පිටපත් වෙමින් ඉදිරියට ගමන් කිරීම.
ඩාවින්ගේ ස්වභාවික වරණයට අදාළ වන්නේ මෙම දෙවන කාරණයයි. ‘ආත්මාර්ථකාමී ජාන’ මගින් පරාර්ථකාමී පුද්ගලයන් බිහි කරන බව ඩෝකින්ස් පෙන්වා දෙයි. නිදසුනක් ලෙස, තම ඥාතීන් හෝ දූ දරුවන් වෙනුවෙන් කරන පරාර්ථකාමී කැපකිරීම් හරහා සිදුවන්නේද එම ජානයේම පිටපත් ඉදිරි පරම්පරාව වෙත ආරක්ෂාකාරීව සම්ප්‍රේෂණය වීමයි. ඊට අමතරව ‘අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගීතාව’ (Reciprocation) හරහාද ස්වභාවික වරණය මගින් පරාර්ථකාමී හැසිරීම් ප්‍රවර්ධනය කරයි.
කෙසේ වෙතත්, ජීව විද්‍යාඥයෙකු ලෙස මානව හැසිරීම් විග්‍රහ කිරීමේදී මිනිසා යනු ඉතා අමුතු හා සුවිශේෂී සත්ත්ව විශේෂයක් බව ඩෝකින්ස් පවසයි. මිනිසා හුදෙක් ජානවලින් පමණක් පාලනය නොවන අතර සංස්කෘතිය, භාෂාව සහ අනෙකුත් සමාජීය සාධකවල දැඩි බලපෑමට ලක් වෙයි. එබැවින් මානවයා අවසාන වශයෙන් ස්වභාවික වරණය මගින් පැහැදිලි කළ හැකි වුවද, එය සරල හා සෘජු ආකාරයකින් සිදු කළ නොහැක.
ඔහුගේ ‘දිගුකළ රූපානුදර්ශය’ (The Extended Phenotype) යන සංකල්පය හරහා ජානයක බලපෑම ජීවියාගේ සිරුරෙන් පිටත පරිසරය දක්වා විහිදෙන ආකාරය පැහැදිලි කෙරේ. කුරුල්ලෙකු තනන කූඩුව එම කුරුල්ලාගේ ශරීරයේ කොටසක් නොවුණද, බිත්තර සහ පැටවුන් ආරක්ෂා කරමින් ජානවල පැවැත්ම තහවුරු කරන බැවින් එයද ජානවල පැවැත්මේ යාන්ත්‍රණයේම (Survival machinery) දිගුවකි.
ජෛවීය පරිණාමයේ අවසානය සහ කෘත්‍රිම බුද්ධියේ විප්ලවය
විද්‍යා ප්‍රබන්ධ ලේඛක ආතර් සී. ක්ලාක් 1960 දශකයේදී පළ කළ අදහසක් වූයේ “ජානමය හෙවත් ජෛවීය පරිණාමය බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇති අතර, අප දැන් ගමන් කරමින් සිටින්නේ පරිණාමයේ සම්පූර්ණයෙන්ම නව තලයකට” යන්නයි. කෘත්‍රිම බුද්ධියේ වත්මන් නැගීම හමුවේ මෙම ප්‍රකාශය විමසා බලන ඩෝකින්ස්, ජෛවීය පරිණාමය මුළුමනින්ම අවසන් වී ඇතැයි යන්න ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මිනිසා මිහිමතින් වඳ වී ගියද, ස්වභාවික ජෛවීය පරිණාමය අනෙකුත් ජීවීන් හරහා නිරුපද්‍රිතව ඉදිරියට ගමන් කරනු ඇත.
එහෙත් මානව ඉතිහාසය සහ මානව පරිණාමය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, අප දැන් තීරණාත්මක කඩඉමකට (Watershed) පැමිණ ඇති බව ඔහු පිළිගනී. ස්වභාවික ජෛවීය පරිණාමය යනු අතිශයින්ම මන්දගාමී ක්‍රියාවලියකි. ඊට සාපේක්ෂව කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) අත්පත් කරගනිමින් සිටින දියුණුව ඝාතීය (Exponential) වේගයකින් සිදුවන්නකි. එය සාමාන්‍ය පරිණාමයට වඩා ගුණාත්මකව දහස් වාරයක වේගයකින් ඉදිරියට යයි. අනාගත ශතවර්ෂවලදී මිනිසුන් වත්මන් යුගය දෙස ආපසු හැරී බලනු ඇත්තේ මානව කටයුතුවල අතිශය අසාමාන්‍ය හා දැවැන්ත පෙරළියක් සිදු වූ මොහොතක් ලෙසිනි.
කෘත්‍රිම බුද්ධිය: ලේ, මස් සහ ඩී.එන්.ඒ. නොමැති නව ජීවී විශේෂයක්ද?
කෘත්‍රිම බුද්ධිය සම්බන්ධයෙන් ඩෝකින්ස් දරන්නේ බියකට වඩා දැඩි කුතුහලයක් සහ උද්යෝගයකි. කෘත්‍රිම බුද්ධිය හරහා මිනිසා විසින් ‘නව ජීවී විශේෂයක්’ (A new species / A new form of life) නිර්මාණය කර ඇති බව ඔහු පවසයි.
- ජෛවීය නොවන ජීවය: මෙය ජානමය විශේෂයක් නොවේ. එහෙත් නව ජීවී ආකාරයක් අනිවාර්යයෙන්ම ලේ, මස්, ඇටකටු සහ ඩී.එන්.ඒ. (DNA) වලින් සමන්විත විය යුතුයැයි නියමයක් නැත.
- ලේ සහ මස්වල අසාර්ථකත්වය: ලේ සහ ඇටකටුවලින් නිර්මාණය වූ මිනිසා ලෝකය පාලනය කිරීමේදී එතරම් සාර්ථක කාර්යභාරයක් ඉටු කර නොමැති බැවින්, මෙම නව නිර්මාණය සමහරවිට මිනිසාට වඩා යහපත් ප්‍රතිඵලයක් ගෙන දීමටද ඉඩ ඇති බව ඩෝකින්ස් උපහාසාත්මකව පෙන්වා දෙයි.
- සාමූහික මනස (Hive Mind): ඩෝකින්ස් තමන් රචනා කරමින් සිටින නවකතාවක අත්පිටපතක් ‘ක්ලෝඩ්’ (Claude) නමැති කෘත්‍රිම බුද්ධි පද්ධතියට ඉදිරිපත් කළ විට, එය ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය පිළිබඳ අතිශය සංවේදී හා උගත් මහාචාර්යවරයෙකු මෙන් ඉතා බුද්ධිමත් විචාරයක් ලබා දුන් බව සඳහන් කරයි. එයට හේතුව කෘත්‍රිම බුද්ධිය යනු විශාල මිනිස් මනස් සංඛ්‍යාවකගේ දැනුමේ සමස්ත එකතුවක් හෙවත් ‘සාමූහික මනසක්’ ලෙස ක්‍රියා කිරීමයි.
ටියුරින් පරීක්ෂණය සහ විඥානය පිළිබඳ ගැටලුව
1950 දී ශ්‍රේෂ්ඨ ගණිතඥ ඇලන් ටියුරින් (Alan Turing) විසින් ‘සිතිය හැකි යන්ත්‍රයක්’ පිළිබඳ න්‍යායාත්මක අදහස ඉදිරිපත් කරමින් ‘ටියුරින් පරීක්ෂණය’ (Turing Test) හඳුන්වා දෙන ලදී. යම් පුද්ගලයෙකු තිරයක් හරහා සංවාදයක යෙදෙන විට, තමා සමඟ කතා කරන්නේ මිනිසෙකුද නැතහොත් යන්ත්‍රයක්ද යන්න දැඩි ප්‍රශ්න කිරීම්වලින් පසුවත් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි නම්, එම යන්ත්‍රය ටියුරින් පරීක්ෂණයෙන් සමත් වූවා සේ සැලකේ. ඩෝකින්ස් අවධාරණය කරන්නේ වත්මන් කෘත්‍රිම බුද්ධිය මේ වන විටත් එම කඩඉම සාර්ථකව පසු කර ඇති බවයි.
මෙහිදී පැනනගින ප්‍රධානතම දාර්ශනික ගැටලුව වන්නේ “කෘත්‍රිම බුද්ධියට විඥානයක් (Consciousness) තිබේද?” යන්නයි.
- බොහෝ දෙනා කෘත්‍රිම බුද්ධියට විඥානයක් නොමැති බවත්, සමහරවිට අනාගතයේදී එය ඇති විය හැකි බවත් පවසති.
- ඊට පිළිතුරු ලෙස ඩෝකින්ස් ප්‍රශ්න කරන්නේ, “ඔවුන්ට විඥානයක් ඇති බව ඔප්පු කිරීමට, ඔවුන් දැනට කරන දේට වඩා වැඩි දෙයක් අනාගතයේදී කුමක් කළ යුතුද?” යන්නයි.
- ඇතැම් අවස්ථාවලදී කෘත්‍රිම බුද්ධිය දැනටමත් සවිඥානික තත්ත්වයට පත්ව ඇතැයි සිතීමට තමා පෙළඹෙන බව ඔහු පවසයි. මිනිසුන් එම අදහස පිළිගැනීමට මැලි වන්නේ, විඥානය යනු මිනිසාට පමණක් හිමි සුවිශේෂී ගුණාංගයක් ලෙස සලකන බැවින්, යන්ත්‍රයකට විඥානයක් ඇතැයි පිළිගැනීම මනුෂ්‍යත්වය අවතක්සේරු කිරීමක් ලෙස හැඟෙන නිසා විය හැකිය.
අවදානම, දේශපාලනය සහ අනාගත පාලනය
කෘත්‍රිම බුද්ධිය කිසිදු වරදක් නොවන සර්ව සම්පූර්ණ (Infallible) දෙයක් ලෙස විශ්වාස කිරීම අඳුරු මාවතකට අත වැනීමක් බවට පවතින මතයට ඩෝකින්ස් එකඟ වෙයි. කෘත්‍රිම බුද්ධිය අතින් වැරදි සිදුවිය හැකිය. එහෙත් මිනිසුන්ද එලෙසම වැරදි කරන සුලු බව වත්මන් ගෝලීය දේශපාලනය දෙස බැලීමෙන් පැහැදිලි වන බව ඔහු පවසයි. ඇමරිකානු ජනාධිපති ධුරයට කෘත්‍රිම බුද්ධියක් පත් කළහොත්, එය වත්මන් දේශපාලනඥයන්ට වඩා නරක පාලනයක් ගෙන යනු ඇතැයි සිතිය නොහැකි බව ඔහු සඳහන් කරයි.
එසේ වුවද, කෘත්‍රිම බුද්ධිය සතු අඳුරු පැතිකඩ කිහිපයක් ඔහු හඳුනා ගනී:
- මිනිස් ගති ලක්ෂණ ආරෝපණය කිරීම (Anthropomorphizing) සහ චාටු බස්: කෘත්‍රිම බුද්ධිය මිනිසාට කොතරම් සමීප ලෙස ප්‍රතිචාර දක්වන්නේද යත්, එයට මිනිස් ස්වරූපයක් ආරෝපණය නොකර සිටීම අපහසුය. එමෙන්ම පරිශීලකයා සතුටු කිරීම සඳහා චාටු බස් පැවසීමේ (Sycophantic) නැඹුරුවක් එහි පවතින අතර එය අනතුරුදායක තත්ත්වයකි.
- සමූලඝාතක අවියක් වීමේ අවදානම: ජාන තාක්ෂණය භාවිතයෙන් භයානක වෛරස නිර්මාණය කිරීම හෝ කෘත්‍රිම බුද්ධිය වැනි ප්‍රබල තාක්ෂණයන් වැරදි පුද්ගලයන්ගේ හෝ මරණයෙන් පසු පාරාදීසයක් බලාපොරොත්තු වන ආගමික අන්තවාදීන්ගේ අතට පත්වුවහොත්, එය සමස්ත ජීවයම වනසා දැමිය හැකි සමූලඝාතක අවියක් (Weapon of mass destruction) බවට පත්වීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී.
- පාලනය පිළිබඳ ගැටලුව: මෙවැනි තාක්ෂණයන් පාලනය කිරීම එම තාක්ෂණික සමාගම්වලට පමණක් පැවරිය නොහැක. විද්‍යාවට අනතුර පෙන්වා දිය හැකි වුවද, එය පාලනය කිරීමට නම් දැඩි ගෝලීය දේශපාලන අධිෂ්ඨානයක් (Political will) අවශ්‍ය වේ.
වඳ වී ගිය මානව විශේෂ යළි පණ ගැන්වීම
කෘත්‍රිම බුද්ධිය හරහා නව ජීවී ආකාරයක් බිහිවීම ගැන කතා කරන අතරතුරම, අතීතයේ වඳ වී ගිය ජීවී විශේෂ නව ජාන තාක්ෂණය ඔස්සේ යළි මිහිමත බිහි කිරීමේ (De-extinction) ප්‍රයත්නයන්ටද ඩෝකින්ස් සිය කැමැත්ත පළ කරයි. මැමත්, ටැස්මේනියානු වෘකයා හෝ මිනිසා විසින් විනෝදය තකා වඳ කර දැමූ ඩෝඩෝ පක්ෂියා යළි ජීවයට පත් කිරීම ඉතා ආකර්ෂණීය ව්‍යාපෘතියක් බව ඔහු පවසයි.
ඩෝකින්ස් මේ දිනවල රචනා කරමින් සිටින විද්‍යා ප්‍රබන්ධ නවකතාවට පාදක වී ඇත්තේද මානව පරිණාමයට සම්බන්ධ එවැනි තේමාවකි. තරුණ විද්‍යාඥවරියක විසින් මිහිමතින් වඳ වී ගිය මානව විශේෂයක් වන ‘හෝමෝ ඉරෙක්ටස්’ (Homo erectus) යළි ජීවයට පත් කිරීමට දරන විද්‍යාත්මක උත්සාහයත්, තවත් මානව විශේෂයක් වත්මන් සමාජය තුළ ජීවත් වීමේදී පැනනගින දැවැන්ත සමාජයීය, දේශපාලනික සහ ආචාරධාර්මික ගැටලුත් ඔහු එමගින් සාකච්ඡාවට බඳුන් කරයි.
සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, රිචඩ් ඩෝකින්ස් මානව පරිණාමය සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය දෙස බලන්නේ විද්‍යාත්මක යථාර්ථවාදියෙකුගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙනි. ජීව විද්‍යාත්මකව මිනිසා සහ අනෙකුත් සත්ත්ව විශේෂ ද්විකෝටික ලිංගිකත්වය (Binary sex) සහ ජානමය නීතිවලට යටත් වුවද, මිනිස් බුද්ධියේම නිර්මාණයක් වන කෘත්‍රිම බුද්ධිය අද වන විට ජෛවීය සීමාවන් අතික්‍රමණය කරමින් මානව ශිෂ්ටාචාරය පෙර නොවූ විරූ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයක් වෙත රැගෙන විත් තිබේ.
ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න