මගේ ආදරණීය පියා පසුගිය වසරේ ඇල්සයිමර් (Alzheimer’s) රෝගයෙන් මිය ගියේය. එතැන් සිට මම මෙම රෝගය පිළිබඳව ගැඹුරින් කරුණු සොයා බැලූ අතර, එය නාසයෙන් ආරම්භ විය හැකි බව දැනගැනීමෙන් මම මවිතයට පත් වුණෙමි.
පසුගිය අගෝස්තු මාසයේදී මම සම්මන්ත්‍රණයකට සහභාගී වෙමින් සිටියෙමි. බොහෝ විට මා පුරුදුව සිටින පරිදිම, වේදිකාවේ කියවෙන දේට සවන් දීමත්, මගේ ලැප්ටොප් පරිගණකයේ ඉතා වැදගත් රාජකාරියක නිරත වන බව පෙන්වීමත් (එනම් වට්ස්ඇප් හරහා ‘මීම්ස්’ යැවීම) අතර මගේ අවධානය දෝලනය වෙමින් තිබුණි.
හදිසියේම, වේදිකාවේ සිටි කීර්තිමත් ජීව විද්‍යාඥවරියක වන අවිව් රෙගෙව් (Aviv Regev) පැවසූ එක් වාක්‍යයකින් ශාලාවේ සිටි සෑම දෙනාම තිගැස්සී, කෙළින් හිඳ දැඩි අවධානයක් යොමු කළහ: “ඇත්ත වශයෙන්ම, ඇල්සයිමර් රෝගය ආරම්භ වන්නේ නාසයෙන් බව දැන් අපි දන්නවා,” ඇය පැවසුවාය.
සමාවෙන්න, මොකක්ද කිව්වේ? නාසයෙන් පටන් ගන්නවා? ඇල්සයිමර් රෝගය නාසයෙන් ආරම්භ වන බවක් මම දැන සිටියේ නැත.
මගේම ආදරණීය පියා පසුගිය වසරේ ඇල්සයිමර් රෝගයෙන් මිය ගිය අතර, ඔහුට මෙම රෝගය වැළඳී ඇති බව හඳුනාගත් දා සිට ඔහුට සිදුවෙමින් පවතින දේ තේරුම් ගැනීම සඳහා මම මෙම රෝගය පිළිබඳව අතිවිශාල කරුණු ප්‍රමාණයක් සොයා බැලුවෙමි. එහෙත් මෙවැනි අදහසක් මට මීට පෙර කිසිදා හමු නොවීම ගැන මම පුදුමයට පත් වුණෙමි.
සමහරවිට ඔබත් මේ බව අසා නැතිවා විය හැකිය. රෙගෙව් නිවැරදි බව දැනගැනීමෙන් මා තුළ ඇති වූ මවිතය ඔබ සමඟ බෙදා ගැනීමට මට අවශ්‍ය වූයේ එබැවිනි – ඇල්සයිමර් රෝගය අපගේ ගඳ සුවඳ දැනීමේ හැකියාව සමඟ සමීපව බැඳී පවතිනවා පමණක් නොව, මෙම රෝගය මුලින්ම හටගැනීමට අපගේ නාසය යම් ආකාරයකින් වගකිව යුතු බවට පෙන්වා දෙන පර්යේෂණ සංඛ්‍යාවද දිනෙන් දින ඉහළ යමින් පවතී.
මෙහි පළමු කොටස ඔබ දැනටමත් දැන සිටිනවා විය හැකිය: ඇල්සයිමර් රෝගය ඇති පුද්ගලයින්ගේ ගඳ සුවඳ දැනීමේ හැකියාව නැති වී යාමේ ප්‍රවණතාවක් පවතින අතර, ඇතැම් විට මෙය සිදුවන්නේ මතකය අහිමි වීමේ රෝග ලක්ෂණ මතුවීමට වසර ගණනාවකට පෙර සිටය.
එහෙත් අපගේ ගඳ සුවඳ දැනීමේ හැකියාව අපගේ සමස්ත සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිළිබඳ පුදුම සහගත ලෙස නිවැරදි දර්ශකයක් බව පෙනී යයි (කොවිඩ්-19 රෝගය මීට හොඳම උදාහරණයකි). 2014 වසරේ සිදු කළ එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ වැඩිහිටි පුද්ගලයින්ගේ ගඳ සුවඳ දැනීමේ හැකියාව අහිමි වීම, පිළිකා රෝග විනිශ්චයකටත් වඩා ඉදිරි වසර පහ ඇතුළත ඔවුන් මිය යා හැකිද යන්න පුරෝකථනය කළ හැකි ප්‍රබල සාධකයක් බවයි.
මෙහි අදහස ගඳ සුවඳ නොදැනී යාමෙන් ඔබ මිය යන බව නොවේ. ඉන් අදහස් වන්නේ ආඝ්‍රාණ ස්නායු (olfactory nerves) මොළයේ වඩාත්ම වැදගත් මතක ව්‍යුහයන් කිහිපයක් සමඟ ගැඹුරින් බැඳී පවතින බැවින්, ඒවා දුර්වල වීමට පටන් ගැනීම යනු ඊට වඩා බරපතල යමක් ශරීරය තුළ සිදුවෙමින් පවතින බවට කල්තියා ලැබෙන අනතුරු ඇඟවීමක් විය හැකි බවයි.
ඔබේ මොළය ආරක්ෂා කිරීමට කොතරම් ආරක්ෂක පද්ධති තිබුණද, ඔබේ මුහුණ මැදම මොළයට ඇතුළු විය හැකි විවෘත මාර්ගයක් පවතී
මෙම සම්බන්ධතාවය දෙපසටම ක්‍රියා කරන බව පෙනේ. එක් සිත්ගන්නාසුළු අධ්‍යයනයකදී (මෙහි නියැදි ප්‍රමාණය තරමක් කුඩා බව පිළිගත යුතුය), වැඩිහිටි පුද්ගලයින්ගේ ඇඳන් අසල සගන්ධ තෙල් (essential oils) විසුරුවා හරින උපකරණ (diffusers) තබා, ඔවුන් නිදා සිටින අතරතුර විවිධාකාර මිහිරි සුවඳවලට නිරාවරණය කරන ලදී. මාස හයකට පසු, මෙම සුවඳ උත්තේජනය ලැබූ පුද්ගලයින් පාලිත කණ්ඩායමේ (control group) පුද්ගලයින්ට වඩා මතක පරීක්ෂණවලදී ඉහළ දක්ෂතා පෙන්නුම් කළහ.
මේ සියල්ල ඉතා සිත්ගන්නාසුළුය. නමුත් රෙගෙව් අදහස් කළේ මෙය නොවේ. ඇයගේ වචනවලින් ගම්‍ය වූයේ මෙම ගැටලුව මුලින්ම ඇති කිරීමට සැබවින්ම වගකිව යුත්තේ නාසය බවයි.
විද්‍යාඥයින් මෙම හැකියාව පිළිබඳව අවධානය යොමු කිරීමට ප්‍රධාන හේතුව වී ඇත්තේ අපගේ මොළය බාහිර ලෝකයෙන් කොතරම් දැඩි ලෙස ආරක්ෂා වී ඇත්ද යන්නයි. අපගේ හිස්කබල සැබෑ බලකොටුවක් වැනිය: ‘රුධිර-මොළ බාධකය’ (blood-brain barrier) නමැති ඉතා දැඩි ආරක්ෂකයා පසු කර මිස අපගේ රුධිරයට පවා මොළය තුළට ඇතුළු වීමට අවසර නැත.
මෙහි ඇති එකම සැබෑ ව්‍යතිරේකය නම් ඔබේ නාසයේ ඉහළින්ම පිහිටා ඇති සිදුරුවලින් පිරුණු කුඩා අස්ථි කොටසයි. එය ‘ක්‍රිබ්රිෆෝම්’ (cribriform) ලෙස හැඳින්වෙන අතර, ඔබට ගඳ සුවඳ දැනීමේ හැකියාව ලබා දීම සඳහා ආඝ්‍රාණ තන්තු ඔබේ නාසය තුළට එල්ලී වැටෙන්නේ මෙම ස්ථානයෙනි – එය හරියට පෙනේරයක් තුළින් ‘ප්ලේ-ඩෝ’ (Play-Doh) මැටි තද කළ විට ඒවා සිදුරු තුළින් පහළට එල්ලී වැටෙනවා වැනිය.
ඉන් අදහස් වන්නේ, ඔබේ මොළය ආරක්ෂා කිරීමට කොතරම් සංකීර්ණ ආරක්ෂක පද්ධති තිබුණද, ඔබේ මුහුණ මැදම මොළයට ඇතුළු විය හැකි විවෘත මාර්ගයක් පවතින බවයි.
එබැවින්, අදහස මෙයයි. මොළය තුළ ඇල්සයිමර් රෝගය වර්ධනය වීමේ ක්‍රියාවලියට ප්‍රධාන දායකත්වයක් සපයන ඇලෙන සුළු කුඩා ප්‍රෝටීන කොටස් වන ‘බීටා-ඇමිලොයිඩ් ඵලක’ (beta-amyloid plaques) යනු මොළය කිසියම් ආසාදනයක් සමඟ සටන් කිරීමෙන් පසු ඉතිරි වන අවශේෂ විය හැකිය. එමෙන්ම එම ආසාදනය මොළයට ඇතුළු වන්නේ නාසය හරහා විය හැකිය.
මෙම මතයේ සත්‍යතාවක් තිබේදැයි පරීක්ෂා කිරීමට, 2022 වසරේදී විද්‍යාඥයින් කණ්ඩායමක් මීයන් කිහිප දෙනෙකුගේ නාසයට ක්ලැමීඩියා (chlamydia) බැක්ටීරියාව ඇතුළු කළහ.
(මීයන්ගේ කීර්ති නාමය ආරක්ෂා කිරීම උදෙසා මා මෙහිදී සඳහන් කළ යුත්තේ, එය සැබවින්ම ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝගය ඇති කරන බැක්ටීරියාවේ ඥාති සොහොයුරෙකු වන Chlamydia pneumoniae බවයි. එහෙත් විද්‍යාත්මකව තරමක් අඩු නිරවද්‍යතාවයකින් යුතුව මා ලියූ ඉහත වාක්‍යය පිළිබඳව ඔබ මට සමාව දෙනු ඇතැයි සිතමි. දීර්ඝ වෘත්තීය ජීවිතයක් තුළ එතරම් රසවත් වාක්‍යයක් ලිවීමට ලැබෙන්නේ ඉතාම කලාතුරකිනි, එබැවින් මට ලැබුණු එම අවස්ථාව අපතේ යැවීමට මට අවශ්‍ය නොවීය.)
කෙසේ වෙතත්, මෙහි ඇති විශේෂත්වය වූයේ පැය 72ක් ඇතුළත එම බැක්ටීරියාව නාස් කුහරයේ ඇති ස්නායු දිගේ ගමන් කර මොළයට ඇතුළු වී තිබීමයි. ඊටත් වඩා පුදුමය නම්, එම ආසාදනය මගින් බීටා-ඇමිලොයිඩ් තැන්පත් වීම උත්තේජනය කර තිබීමයි.
ඇත්ත වශයෙන්ම, මිනිසුන් තුළ ඇල්සයිමර් රෝගය ආරම්භ වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව මෙය අවසානාත්මක සාක්ෂියක් නොවේ. එහෙත් මේ ආකාරයෙන් මොළයට ඇතුළු වන එකම අනවසර ආගන්තුකයා ආසාදන පමණක් නොවන බවට තවත් තරමක් කලබලකාරී සාක්ෂි පවතී.
මෙක්සිකෝවේ පර්යේෂකයන් කණ්ඩායමක් දූෂිත වාතය ආශ්වාස කරමින් ජීවත් වූ වීදි සුනඛයන් පිළිබඳව අධ්‍යයනය කළහ. එම සුනඛයන්ගේ මොළය තුළ, නාසය හරහා ඇතුළු වූ බවට සැලකෙන අන්වීක්ෂීය ලෝහ අංශු තිබී ඔවුන්ට හමු වූ අතර, ඒවා ප්‍රදාහයන්ගෙන් (inflammation) සහ පෙර කී බීටා-ඇමිලොයිඩ් ප්‍රෝටීනවලින් වට වී තිබුණි.
වායු දූෂක ගඳ සුවඳ දැනෙන ප්‍රතිග්‍රාහක හරහා මොළයට ඇතුළු විය හැකිද?
වඩාත් පිරිසිදු, ග්‍රාමීය පරිසරවල ජීවත් වූ සුනඛයන් තුළ මෙවැනි තත්ත්වයක් දක්නට නොලැබේ.
දැන්, වෙඩි තැබීම්වලින් හෝ මෝටර් රථ අනතුරුවලින් මියගිය ඉතා කුඩා දරුවන්ගේ සහ තරුණ වැඩිහිටියන්ගේ මොළ පරීක්ෂා කිරීම දක්වා මෙම අධ්‍යයනයන් පුළුල් කර ඇති අතර – එහිදීද මීට සමාන තත්ත්වයක් සොයාගෙන තිබේ. වාහන දුම් සහ තිරිංග දූවිලිවලින් (brake dust) පිටවන බවට සැලකෙන ලෝහ බහුල ඉතා කුඩා අංශු, ප්‍රදාහයන් සහ බීටා-ඇමිලොයිඩ් තැන්පතු සමඟ ඔවුන්ගේ මොළයේ පටකවල තිබී හමු විය. ඇල්සයිමර් රෝගය හා සම්බන්ධ වෙනස්කම්ම, ඇතැම් විට අවුරුදු කිහිපයක් පමණක් වයසැති මොළ තුළ දක්නට ලැබුණි. මේ සියල්ල එක්ව ගත් කල ඉන් ගම්‍ය වන්නේ මෙම රෝගයට පාරිසරික හේතුවක් තිබිය හැකි බවත්, එය අප සිතුවාට වඩා බොහෝ කලකට පෙර සිට ආරම්භ වන්නක් බවත්ය.
ඉතින්, ඇල්සයිමර් රෝගය ආරම්භ වන්නේ කොතැනින්ද? පිළිතුර නම් කිසිවෙකුත් එය හරියටම නොදන්නා බවයි (ඉංග්‍රීසි බසින් ‘no one knows’ යන්න ‘no one nose’ ලෙස වචන හරඹයකින් කතුවරිය මෙහිදී දක්වා ඇත). අප තවමත් නොදන්නා කරුණු බොහෝ තිබුණද, මෙම පර්යේෂණවලින් හෙළිවන කරුණු අතිශයින්ම විශේෂිතය. අප මෙතරම් කාලයක් ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ බීටා-ඇමිලොයිඩ් ඵලක යනු, අවම වශයෙන් ඇතැම් අවස්ථාවලදී හෝ, මොළය තමන්වම ආරක්ෂා කර ගැනීමට ගත් උත්සාහයක ප්‍රතිඵලයක් නම් කුමක් කළ හැකිද? එමෙන්ම, සිදු වී ඇති හානිය පිරිසිදු කිරීම කෙරෙහි පමණක් සම්පූර්ණ අවධානය යොමු කරනවා වෙනුවට, මුලින්ම එම තත්ත්වය ඇතිවීමට බලපෑ හේතුව අපට සොයාගත හැකි නම් කුමක් සිදුවේවිද?
එහෙත් මේ සියල්ලටම වඩා, මගේ පියා ගැන සිහිපත් කරමින් මේ කරුණු දෙස බලන විට මට සිනහවක් නතර කරගත නොහැක. ඔහු සතුව අපූරු ගතිගුණ රැසක් තිබුණද, කුඩා නාසයක් නම් ඒ අතර නොවීය. ඔහු කාමරයකට ඇතුළු වීමට විනාඩි 15කට පෙර ඔහුගේ නාසය කාමරයට ඇතුළු වන බව අපි විහිළුවට කියන්නට පුරුදුව සිටියෙමු. ඔහුගේ බිඳවැටීමට හේතුව වූයේද එම නාසයම බව දැනගන්නට ලැබුණා නම්, ඔහු එය ඉතාමත් හාස්‍යජනක දෙයක් ලෙස සලකනු නොඅනුමානය.
හැනා ෆ්‍රයි (Hannah Fry) විසිනි
හැනා ෆ්‍රයි යනු ගණිතඥවරියක්, ලේඛිකාවක්, විද්‍යා වැඩසටහන් ඉදිරිපත් කරන්නියක් සහ කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ ගණිතය පිළිබඳ මහජන අවබෝධය පිළිබඳ මහාචාර්යවරියකි. මේ ඇය New Scientist සඟරාවට ලියූ ලිපියකි
ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න