වර්තමාන ලෝක දේශපාලනය තුළ බහුපාර්ශ්විකත්වය (Multilateralism) සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය පිළිබඳ කතිකාවත බරපතළ අභියෝගයකට ලක්ව ඇති මොහොතක, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ (UN) පැවැත්ම සහ එහි සැබෑ වටිනාකම පිළිබඳව ප්‍රබල හඬක් නැගීමට ඉන්දීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයෙකු, ලේඛකයෙකු සහ දේශපාලනඥයෙකු වන ආචාර්ය ශෂී තරූර් මෑතකදී සමත් විය. ‘ෆියුචරොලොජි’ (Futurology) වැඩසටහන සමඟ එක්වෙමින් නේතන් ගාඩෙල්ස් (Nathan Gardels) සමඟ ඔහු කළ සංවාදය, හුදෙක් අතීත ආවර්ජනයක් පමණක් නොව, බිඳ වැටෙමින් පවතින ලෝක පර්යාය හමුවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය රැකගත යුත්තේ මන්දැයි පැහැදිලි කරන ගැඹුරු විශ්ලේෂණයකි.

ශෂී තරූර් යනු හුදෙක් ඉන්දීය පාර්ලිමේන්තුවේ කැපී පෙනෙන මන්ත්‍රීවරයෙකු හා ජනප්‍රිය ලේඛකයෙකු පමණක් නොවේ. ඔහු දශක තුනකට ආසන්න කාලයක් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ඉහළම තලයේ සේවය කළ කෘතහස්ත ජාත්‍යන්තර සිවිල් සේවකයෙකි. තරුණ නිලධාරියෙකු ලෙස සිංගප්පූරුවේ සේවය කරමින් වියට්නාම ‘බෝට්ටු සරණාගතයින්’ (Vietnamese boat people) මුදාගැනීමේ මානුෂීය මෙහෙයුම්වල සිට, පැරණි යුගෝස්ලාවියාවේ සාම සාධක මෙහෙයුම් ආරම්භ කිරීමට මුල් වූ මූලික වාර්තාව සම්පාදනය කිරීම දක්වා ඔහු ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථාන රැසකට සෘජුවම දායක වී ඇත.
හිටපු මහලේකම් කොෆි අනන් යටතේ එක්සත් ජාතීන්ගේ උප මහලේකම්වරයෙකු (Under-Secretary-General) ලෙස කටයුතු කළ තරූර්, 2006 වසරේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් ධුරය සඳහා පැවති තරගයේදී දකුණු කොරියාවේ බෑන් කී-මූන්ට පමණක් දෙවැනි වෙමින් දෙවන ස්ථානයට පත්විය. එබැවින්, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාර්ථකත්වයන් මෙන්ම එහි ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා පිළිබඳවද ඇතුළත සිට කතා කිරීමට ඔහුට ඇත්තේ අසමසම සුදුසුකමකි.
මහලේකම් ධුරය අහිමි වීමේ භූ-දේශපාලනය
තරූර් සිය සම්මුඛ සාකච්ඡාවේදී 2006 වසරේ තමාට මහලේකම් ධුරය අහිමි වීම පිටුපස තිබූ භූ-දේශපාලනික යථාර්ථය ඉතා විවෘතව සිහිපත් කරයි. එය ඔහුගේ පෞද්ගලික පරාජයකට වඩා, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය.
2003 ඇමරිකානු ආක්‍රමණයෙන් පසු, බීබීසී (BBC) මාධ්‍යවේදී ඕවන් බෙනට්-ජෝන්ස් දිගින් දිගටම කළ ප්‍රශ්න කිරීම් හමුවේ එවකට මහලේකම් කොෆි අනන් විසින් ඉරාක යුද්ධය එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියට පටහැනි බවත්, එබැවින් එය “නීති විරෝධී” (Illegal) බවත් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙම ප්‍රකාශයත් සමඟ ඇමරිකානු පාලනාධිකාරය කොෆි අනන් කෙරෙහි දැඩි වෛරයකින් පසුවිය. හිටපු ඇමරිකානු තානාපති ජෝන් බෝල්ටන් සිය මතක සටහන්වල සඳහන් කර ඇති පරිදි, එවකට ඇමරිකානු රාජ්‍ය ලේකම් කොන්ඩලීසා රයිස්ගේ ස්ථාවරය වූයේ “තවත් කොෆි අනන් කෙනෙකු අපට එපා” (No more Kofis) යන්නයි.
ඇමරිකාවට අවශ්‍ය වූයේ රාජ්‍ය නායකයින් ඉක්මවා ලෝක ජනතාව ඇමතිය හැකි ශක්තිමත්, ස්වාධීන මහලේකම්වරයෙකු නොව, තරූර් උපහාසාත්මකව පවසන පරිදි “බෝට්ටුවකින් වතුරට වැටුණද කිසිදු රැල්ලක් නොනගන තරමේ” නිහඬ චරිතයකි. නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් වැනි පුවත්පත්වලට ලිපි ලියමින්, ෆොක්ස් නිවුස් (Fox News) සහ බීබීසී හාඩ්ටෝක් (BBC HardTalk) වැනි තියුණු මාධ්‍ය හමුවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය වෙනුවෙන් නිර්භීතව පෙනී සිටි තරූර්, ඇමරිකාවේ මෙම නිර්ණායකයට කිසිසේත් ගැළපුණේ නැත. ප්‍රතිඵලය වූයේ ප්‍රබල අපේක්ෂකයින් හත් දෙනෙකු අතරින් දෙවන තැනට පත් වුවද, ඇමරිකානු නිෂේධ බලය (Veto) හමුවේ ඔහුට එම අවස්ථාව අහිමි වීමයි.
තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් ඇති නොවූයේ ඇයි?
වර්තමානයේ බොහෝ දෙනා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය අකාර්යක්ෂම ආයතනයක් ලෙස විවේචනය කළද, තරූර් අපගේ අවධානය යොමු කරන්නේ අප බොහෝ විට අවතක්සේරු කරන ප්‍රධානතම ඓතිහාසික සත්‍යය වෙතයි: එනම්, 1945 න් පසු ලෝකයේ තුන්වන ලෝක යුද්ධයක් ඇති නොවීමයි. එය එසේ සිදු නොවූයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ක්‍රියාශීලීව පැවති නිසා බව ඔහු දැඩිව අවධාරණය කරයි.
1945 දී සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ නුවරට රැස්වූ ලෝක නායකයින්ට පැහැදිලි දැක්මක් තිබුණි. ඊට පෙර ගෙවුණු වසර 40 තුළ ලෝක යුද්ධ දෙකක්, මිලියන ගණනකගේ සමූලඝාතන (Holocaust) සහ හිරෝෂිමා ඛේදවාචකය අත්විඳ තිබූ ලෝකයට තවත් එවැනි ව්‍යසනයක් දරාගත නොහැකි බව ඔවුහු වටහා ගත්හ. එවකට ලෝක දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 50% කට හිමිකම් කියූ, සුපිරි බලවතා වූ ඇමරිකාවේ ජනාධිපති හැරී ටෲමන් එදා කළ ප්‍රකාශය තරූර් සිහිපත් කරන්නේ මහත් ගෞරවයෙනි:
“අප කොතරම් විශාල සහ බලවත් වුවත්, අපට රිසි සේ කටයුතු කිරීමේ සුඛෝපභෝගීත්වය අපට හිමි නැත. අප ගොඩනගන මෙම පද්ධතිය තුළ කුඩා හෝ විශාල කිසිදු රාජ්‍යයක් තවත් රාජ්‍යයකට වඩා වෙනස් නොවිය යුතුය.”
බලය සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය පොදු මානව වර්ගයාගේ යහපත වෙනුවෙන් ජාත්‍යන්තර නීතියට සහ නීතිරීතිවලට යටත් කළ යුතුය යන එම උතුම් මූලධර්මය මත එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය බිහි විය. සීතල යුද්ධය පැවති සමයේ පවා, ලෝක බලවතුන් එකිනෙකා සමඟ ගැටෙන අතරතුරේදීම ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ එකම මේසයක වාඩි වී සාකච්ඡා කළහ. ලෝකය සිතාගත නොහැකි මහා විනාශයකින් ගැලවුණේ එම සංවාද මණ්ඩපය නිසාය.
සාම සාධනය, ගැටුම් නිරාකරණය සහ ගෝලීය සහයෝගීතාව
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ කාර්යභාරය කොටස් දෙකකට බෙදා දැක්විය හැකි බව තරූර් පෙන්වා දෙයි:

1. මානුෂීය හා සංවර්ධන කාර්යභාරය: ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO), දරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම්, කම්කරු ප්‍රමිතීන් සහ සරණාගතයින් පිළිබඳ කටයුතු ආදී ක්ෂේත්‍රවල එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඉටු කරන සේවය අසමසමය. 1945 න් පසු යටත්විජිතහරණය (Decolonization), ළදරු හා මාතෘ මරණ අනුපාත පහත හෙළීම, පෝෂණය සහ ගෝලීය සංවර්ධනය උදෙසා ලෝකයේ සියලු රටවල් එක තැනකට කැඳවීමේ බලය (Convening power) සහ ගෝලීය න්‍යාය පත්‍රයක් සැකසීමේ හැකියාව ඇත්තේ එක්සත් ජාතීන්ට පමණි. වෙනත් කිසිදු ආයතනයකට එම හිඩැස පිරවිය නොහැක.
2. සාමය සහ ආරක්ෂාව (Peace and Security): ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර සාමාජිකයින් පස්දෙනා (P5) එකඟ වූ හෝ විරුද්ධ නොවූ සෑම අවස්ථාවකදීම එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හාස්කම් පෑ බව තරූර් පවසයි. ලොව පුරා සාර්ථක සාම සාධක මෙහෙයුම් දියත් කරමින් නොබෙල් සාම ත්‍යාග පවා දිනා ගැනීමට එම සංවිධානයට හැකි විය.

එහෙත්, වර්තමානයේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ බලවතුන් අතර පවතින බෙදීම් හමුවේ මහලේකම්වරයා සතු ‘සදාචාරාත්මක අධිකාරිය’ (Moral authority) නිසි ලෙස භාවිත නොවීම ගැන තරූර් සිය කනගාටුව පළ කරයි. 1998 දී බිල් ක්ලින්ටන් බැග්ඩෑඩයට බෝම්බ හෙළීමට සූදානම් වූ මොහොතේ, ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ කිසිදු විශේෂ අවසරයකින් තොරව, සිය තනි තීරණයට පැය 24 ක් ඇතුළත බැග්ඩෑඩයට ගොස් සදාම් හුසේන් හමුවී අවි පරීක්ෂකවරුන්ට ඉඩ ලබා දීමට එකඟ කරවා ගනිමින් කොෆි අනන් එදා යුද්ධය වළක්වා ගත් ආකාරය ඔහු සිහිපත් කරයි.
1948-50 අරාබි-ඊශ්‍රායල අර්බුදය සමනය කළ රැල්ෆ් බන්ච් (Ralph Bunche) වැනි රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයින්ගේ මැදිහත්වීම් පෙන්වා දෙන තරූර්, 2022 යුක්රේන යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර සති ගණනාවක් තිස්සේ අනතුරු ඇඟවීම් තිබියදීත් වත්මන් මහලේකම්වරයා මොස්කව් හෝ කියෙව් වෙත ගොස් එවැනි සෘජු මැදිහත්වීමක් නොකළේ මන්දැයි ප්‍රශ්න කරයි. “එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය එවැනි මූලිකත්වයක් නොගන්නේ නම්, වෙන කවුරුන් එය කරන්නද?” යන්න ඔහුගේ ප්‍රබල තර්කයයි.
නීතිරීති නොමැති ලෝකයක භයානක ඉරණම
තරූර් මතු කරන වඩාත්ම බරපතළ අනතුරු ඇඟවීම වන්නේ 1945 දී ගොඩනැගූ ජාත්‍යන්තර නීති පද්ධතිය අද වන විට බලවත් රාජ්‍යයන් විසින්ම අමුඅමුවේ උල්ලංඝනය කරමින් සිටීමයි. රාජ්‍යයන්ගේ ස්වෛරීභාවය, භෞමික අඛණ්ඩතාව සහ දේශසීමා උල්ලංඝනය නොකිරීම යන මූලික ප්‍රතිපත්ති අද කුණු කූඩයට දමා ඇත.
අතීතයේදී රටවල් ජාත්‍යන්තර නීති කඩ කරන විට අවම වශයෙන් “මානව හිමිකම් රැකීමට” හෝ “ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ස්ථාපිත කිරීමට” යැයි කියමින් කුහක නිදහසට කරුණක් (Hypocrisy) හෝ ඉදිරිපත් කළහ. එය අවම වශයෙන් සදාචාරාත්මක ධර්මතාවන්හි වටිනාකම පිළිගැනීමක් විය. එහෙත් අද වන විට රුසියාව යුක්රේනය ආක්‍රමණය කිරීමේදී හෝ ඇමරිකාව වෙනිසියුලාව වැනි රටවල් සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කිරීමේදී (“අපි එය කරන්නේ තෙල් වෙනුවෙන්” යැයි සෘජුවම පවසන තත්ත්වයකට) එම සදාචාරාත්මක කඩතුරාව පවා ඉවත් කර ඇත.
මීට අමතරව, ගෝලීයකරණය විසින් ලෝකය ආර්ථික වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපෙන (Interdependent) තත්ත්වයකට පත් කර තිබුණද, අද වන විට රටවල් අතර විශ්වාසය බිඳ වැටී ඇත. ප්‍රංශ දාර්ශනික මොන්ටෙස්කියු (Montesquieu) පැවසූ පරිදි ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම මගින් රටවල් අතර ගැටුම් සමනය කරනු වෙනුවට, අද තීරුබදු සහ සැපයුම් ජාල අවහිර කිරීම් හරහා වෙළඳාම අවියක් (Weaponized trade) බවට පත් කර ගෙන තිබේ. “විශ්වාසයකින් තොර අන්‍යෝන්‍ය රඳා පැවැත්ම” (Interdependence without trust) යනු අතිශය විෂ සහිත, භයානක තත්ත්වයක් බව තරූර් පෙන්වා දෙයි. කොවිඩ්-19 වසංගත සමයේදී ධනවත් රටවල් එන්නත් තොග ගොඩගසා ගනිමින් ප්‍රදර්ශනය කළ ජාතික ආත්මාර්ථකාමීත්වය අද ගෝලීය දේශපාලනයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය බවට පත්ව ඇත.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය අත්‍යවශ්‍ය වන්නේ ඇයි?
ලෝකයේ එකම නීතිය “කිසිදු නීතියක් නොමැති වීම” බවට පත්වුවහොත්, අපට ඉතිරි වන්නේ කුමක්ද? තරූර් පෙන්වා දෙන්නේ එවිට ලෝකය පුරාණ ග්‍රීක ඉතිහාසඥ තුසිඩිඩීස් (Thucydides) පැවසූ “බලවන්තයා තමන්ට රිසි දේ කරන අතර, දුබලයාට සිදුවන්නේ එය විඳදරා ගැනීමටය” යන ‘වනාන්තරයේ නීතියට’ (Law of the jungle) නැවත ඇද වැටෙනු ඇති බවයි.
ඉන්දියාව, කැනඩාව, දකුණු අප්‍රිකාව වැනි මධ්‍යම බලවතුන්ට (Middle powers) මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව වැනි කුඩා රාජ්‍යයන්ටද සිය පැවැත්ම සහ සමෘද්ධිය තහවුරු කරගත හැකි එකම තාර්කික මාවත බහුපාර්ශ්විකත්වය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය මත පදනම් වූ ලෝක පර්යායකි. දේශගුණ විපර්යාසය, සයිබර් අවකාශය සුරක්ෂිත කිරීම, කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) සහ අභ්‍යවකාශ තාක්ෂණය වැනි නවීන අභියෝග පාලනය කිරීමට නම් ලෝකයට පොදු නීතිරීති සම්පාදනය කරන ගෝලීය වේදිකාවක් අත්‍යවශ්‍ය වේ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය තුළ කොතරම් අඩුපාඩු තිබුණද, ආරක්ෂක මණ්ඩලය ප්‍රතිසංස්කරණය විය යුතු වුවද, එම සංවිධානය දියවී යාමට ඉඩ හැරීම යනු මානව ශිෂ්ටාචාරය දශක ගණනාවකින් ආපස්සට ගමන් කිරීමකි. ශෂී තරූර්ගේ මෙම ගැඹුරු විග්‍රහය අපට පසක් කර දෙන්නේ, බලවතුන්ගේ අත්තනෝමතික ක්‍රියාකලාපයන් හමුවේ ලෝක සාමය, යුක්තිය සහ පොදු මානව පැවැත්ම ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය වෙන කවරදාටත් වඩා අද ලෝකයට නැතිවම බැරි බවයි.