තව තවත් එම දේම ඉල්ලමින් අපගේ මොළය රැවටීමට ලක් වන්නේ කෙසේදැයි සොයා බලන්න.
රචනය: ස්කොට් ඩට්ෆීල්ඩ් (Scott Dutfield)
ඇබ්බැහි වීම යනු ජෛව-මනෝ-සමාජයීය (biopsychosocial) ආබාධයකි; එනම් එය පුද්ගලයෙකුගේ ජීව විද්‍යාත්මක ස්වභාවය, මානසික සෞඛ්‍යය සහ සමාජයීය සාධකවල එකතුවකින් හටගන්නා තත්ත්වයකි. මෙය සාමාන්‍යයෙන් මත්ද්‍රව්‍ය, මධ්‍යසාර භාවිතය හෝ සූදුව වැනි විවිධ හානිකර ද්‍රව්‍ය හෝ හැසිරීම් මත යැපීම සමඟ බැඳී පවතින නමුත්, හානියක් ගෙන දෙන ඕනෑම දෙයක් පමණ ඉක්මවා සිදු කිරීමටද මෙය අදාළ විය හැකිය.
සියලුම ඇබ්බැහිවීම් එකට බැඳ තබන පොදු සාධකය වන්නේ ශරීරය තුළ ඇති ‘ඩොපමින්’ (dopamine) මට්ටම ඉහළ නැංවීමට ඒවාට ඇති හැකියාවයි. ඩොපමින් යනු මොළය තුළ නිපදවෙන ස්නායු සම්ප්‍රේෂකයකි (neurotransmitter). එය මුදා හරින විට, මොළයේ සතුට දැනෙන මධ්‍යස්ථානය ලෙසද හැඳින්වෙන ‘නියුක්ලියස් ඇකම්බන්ස්’ (nucleus accumbens) නමැති කොටස සක්‍රීය කරයි. ඇබ්බැහි වීමකින් බැහැරව ගත් කල, ආහාර ගැනීම, චිත්‍රපටයක් නැරඹීම හෝ ඔබට සතුටක් ගෙන දෙන ඕනෑම ප්‍රීතිමත් අත්දැකීමක් අතරතුර ඩොපමින් මුදා හැරේ. කෙසේ වෙතත්, අප තුළ ස්වභාවිකවම පිහිටා ඇති මෙම සතුටු කිරීමේ පද්ධතිය (reward system) වෙනත් බාහිර ද්‍රව්‍ය සහ හානිකර හැසිරීම් විසින් තම ග්‍රහණයට නතු කර ගත හැකිය.
හෙරොයින්, මරිජුවානා සහ නිකොටින් වැනි ඇතැම් ද්‍රව්‍ය, ‘නියුරෝන’ (neurons) ලෙස හැඳින්වෙන ස්නායු සෛල සක්‍රීය කරන රසායනික පණිවිඩකරුවෙකු සේ ව්‍යාජව පෙනී සිටියි (අනුකරණය කරයි). මෙලෙස සක්‍රීය වූ විට, ඩොපමින් මුදා හරින ලෙස මොළයට දැනුම් දීම සඳහා නියුරෝන මගින් විද්‍යුත් සංඥා නිකුත් කරයි. කොකේන් හෝ ඇම්ෆෙටමින් (amphetamines) වැනි වෙනත් ද්‍රව්‍ය, ඩොපමින් පද්ධතිය උතුරා යාමට සලස්වමින් අසාමාන්‍ය ලෙස විශාල ස්නායු සම්ප්‍රේෂක ප්‍රමාණයක් මුදා හැරීමට හේතු වේ. එමෙන්ම ඒවා මගින් ඩොපමින් චක්‍රීකරණය වීමේ ක්‍රියාවලිය අඩාල කර, එහි බලපෑම වැඩි වේලාවක් රඳවා තබයි. ආහාර ගැනීම වැනි සාමාන්‍ය ප්‍රීතිමත් අත්දැකීමකදී ස්වභාවිකව නිපදවෙන ඩොපමින් ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයක සිට දස ගුණයක් දක්වා වූ ප්‍රමාණයක් මුදා හැරීමට මෙම මත්ද්‍රව්‍යවලට හැකියාව ඇත.
“අතිරික්ත ඩොපමින් පැවතීමට අපගේ මොළය හැඩගැසුණු විට අපි ඇබ්බැහි වූවන් බවට පත් වෙමු”
අප ඇබ්බැහි වීමකට ලක්වන තීරණාත්මක අවස්ථාව වන්නේ මෙම අතිරික්ත ඩොපමින් ප්‍රමාණයට අපගේ මොළය හැඩගැසෙන මොහොතයි. එම අතිරික්තය නොමැති වූ විට, ශරීරය ඒ සඳහා දැඩි ආශාවක් (craving) දක්වයි. ශරීරය මෙම ව්‍යාජ ඩොපමින් උත්තේජනයන් අත්විඳින විට, කාලයත් සමඟ ස්වභාවිකව නිපදවන ඩොපමින් මට්ටම අඩු කිරීමටත්, ඩොපමින් ප්‍රතිග්‍රාහක (receptors) සංඛ්‍යාව අඩු කිරීමටත් පටන් ගනී. ස්වභාවික ඩොපමින් නිෂ්පාදනය පහත වැටීම සහ එය චක්‍රීකරණය කරන ප්‍රතිග්‍රාහක සංඛ්‍යාව අඩු වීමත් සමඟ, අලුතින් හැඩගැසුණු ඉහළ ඩොපමින් මට්ටමට මොළය රැගෙන ඒම සඳහා ඇබ්බැහි වූ පුද්ගලයින් අදාළ ද්‍රව්‍ය දිගටම භාවිත කිරීමට හෝ එම හැසිරීම්වල නිරත වීමට පෙළඹේ.
කෝපිවලට ඇබ්බැහි වූවෝ
ඔබ නොදැනුවත්වම ඇබ්බැහි වූවෙකු වී සිටිය හැකිය. බටහිර ලෝකයේ මිනිසුන්ගෙන් 80% කට වඩා වැඩි පිරිසක් තම මොළයට බලපෑම් කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් වන විශාල කැෆේන් (caffeine) ප්‍රමාණයක් දිනපතා ශරීරගත කර ගනිති. කැෆේන් යනු කොකේන් බලපාන මොළයේ එම කොටසටම බලපෑම් කරන, එහෙත් හාත්පසින්ම වෙනස් ආකාරයකට ක්‍රියා කරන මනෝ-ක්‍රියාකාරී උත්තේජකයකි (psychoactive stimulant). එය බොහෝ දුරට අවධානය වැඩි දියුණු කරන අතර මානසික ස්වභාවය යහපත් කරයි; එහෙත් අනෙකුත් ඇබ්බැහි කරවන මත්ද්‍රව්‍ය මෙන්ම, ඉතා කුඩා පරිමාණයකින් වුවද ඩොපමින් මට්ටමේ හදිසි ඉහළ යාමක් ඇති කරයි. කැෆේන් පානය කරන්නන් තුළ එයට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව (tolerance) ඉහළ යාමක්ද අත්විඳිය හැකිය; එනම් පෙර ලැබුණු ප්‍රබෝධමත් ප්‍රතිඵලයම ලබා ගැනීම සඳහා ඔවුන් වැඩි වැඩියෙන් කෝපි පානය කරන තරමට, ඔවුන්ට අවශ්‍ය කරන කෝපි ප්‍රමාණයද ඉහළ යයි.
වෙනත් ඕනෑම මත්ද්‍රව්‍යයක් මෙන්ම, කැෆේන් අඩංගු කෝපි ලබා ගැනීම නතර කළ විට ශරීරය ‘ඉවත් වීමේ රෝග ලක්ෂණ’ (withdrawal symptoms) අත්විඳින අතර, හිසරදය, තෙහෙට්ටුව සහ උද්‍යෝගය අඩුවීම ඊට ඇතුළත් වේ. කෙසේ වෙතත්, වෙනත් වඩාත් විනාශකාරී මත්ද්‍රව්‍ය මෙන් නොව, කොකේන් වැනි ද්‍රව්‍ය අත්හැරීමට වඩා කැෆේන් අත්හැරීම බෙහෙවින් පහසු බව අධ්‍යයනයන් මගින් පෙන්වා දී ඇත.
නිමක් නැතිව පහළට යාම (Infinite scroll)
සමාජ මාධ්‍ය කොතරම් දුරට ඇබ්බැහි කරවන සුළුද යන්න තවමත් නිශ්චිතව පැහැදිලි නැතත්, 2006 වසරේදී ‘ඉන්ෆිනිට් ස්ක්‍රෝල්’ (infinite scroll – තිරය නිමක් නැතිව පහළට ඇදගෙන යාමේ පහසුකම) හඳුන්වා දීමෙන් පසු, සමාජ මාධ්‍ය ජාලවලින් ඉවත් වීම ඔබට වඩාත් දුෂ්කර කර තිබේ. මෙම ක්‍රමය හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ වැඩිදුර තොරතුරු බැලීම සඳහා පිටුවක පහළ ඇති බොත්තමක් ක්ලික් කරනවා වෙනුවට, සමාජ මාධ්‍ය පරිශීලකයින්ට බාධාවකින් තොරව සහ නිමක් නැතිව අන්තර්ගතයන් ඔස්සේ පහළට යාමට ඉඩ සැලසීම සඳහාය. මෙම ක්‍රමයට මාරු වීමෙන් අදහස් වන්නේ අප සැමවිටම මීළඟට ලැබෙන දෙය පිළිබඳව අපේක්ෂාවෙන් පසුවන බවයි; මෙය ඩොපමින් මට්ටම සුළු වශයෙන් ඉහළ නැංවීමටත්, මීළඟ අන්තර්ගතය දිස්වූ විගස එය නැවත ක්ෂණිකව පහත වැටීමටත් හේතු වේ. ඔබ සවිඥානිකව තීරණයක් ගෙන සමාජ මාධ්‍ය වසා දමන තෙක් හෝ ඔබේ දුරකථනයේ බැටරිය බැස යන තෙක් මෙම ඩොපමින් ක්‍රියාවලිය නොනවත්වා සිදුවනු ඇත.
දුම්පානය පිටුපස ඇති විද්‍යාව එක් දුම් උගුරකින් පසුව පවා, නිකොටින් ඔබව තම ග්‍රහණයට නතු කර ගත හැකිය
- නිකොටින් (NICOTINE): මෙම උත්තේජක ඇල්කලොයිඩය (alkaloid) දුම්කොළ ඇතුළු ‘නයිට්ෂේඩ්’ (nightshade / Solanaceae) ශාක කුලයට අයත් ශාකවල දක්නට ලැබේ.
- නියුරෝනය (NEURON): නිකොටින් නියුරෝන සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කරන අතර, එමගින් ඩොපමින් මුදා හරින ලෙස මොළයට සංඥා යවයි.
- ව්‍යාජ සංඥාව (FALSE SIGNAL): නිකොටින් නියුරෝනයට ඇතුළු වූ විට එය ‘ඇසිටයිල්කොලීන්’ (acetylcholine) නමැති ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය අනුකරණය කරමින්, මොළය තුළ විද්‍යුත් සංඥාවක් නිපදවීමට නියුරෝනය පොළඹවයි.
- ඩොපමින් (DOPAMINE): මෙම ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය මුදා හැරුණු විට, සතුට අත්විඳීම හා සම්බන්ධ මොළයේ කොටස සක්‍රීය කරයි.
- සාමාන්‍ය මට්ටම (NORMAL LEVELS): නිකොටින් නොමැති විට, ඇසිටයිල්කොලීන් නමැති ස්නායු සම්ප්‍රේෂක වර්ගය මගින් සක්‍රීය වෙමින් නියුරෝන සාමාන්‍ය පරිදි ක්‍රියාත්මක වේ.
- නිකොටින් ප්‍රබෝධය (NICOTINE RUSH): දුම්වැටියක දුම ආශ්වාස කර මුල් තත්පර කිහිපය ඇතුළත, සාමාන්‍යයෙන් ඇසිටයිල්කොලීන් සමඟ බැඳෙන නියුරෝන ප්‍රතිග්‍රාහක සමඟ නිකොටින් බැඳේ.
- බලපෑම අවසන් වීම (BURNT OUT): නිකොටින් භාවිත වී අවසන් වී තවදුරටත් එහි බලපෑම නොමැති වූ විට, ප්‍රතිග්‍රාහක නැවත සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරීත්වයට පත් වේ.
- ඇබ්බැහි වීම (ADDICTION): ඇබ්බැහි වූ අවස්ථාවේදී, නියුරෝන ප්‍රතිග්‍රාහක නිකොටින් පැමිණෙන තෙක් බලා සිටින අතර, ඉන් ලැබෙන ක්ෂණික ඩොපමින් ප්‍රබෝධය සඳහා ශරීරය දැඩි ආශාවක් දක්වයි. ■
- (Psychology Now සඟරාවේ පළවූ ලිපියකි.)
ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න