සතියේ සටහන
ගැඹුරු සාගර පත්ලේ ඇති විශාල, අඳුරු තැනිතලා පුරා විසිරී ඇති අල ගෙඩි ප්රමාණයේ කළු පාෂාණ ට්රිලියන ගණනක් පවතී. දශක ගණනාවක් තිස්සේ ඒවා භූ විද්යාත්මක කුතුහලයක් පමණක් විය. නමුත් අද, මෙම බහුලෝහමය ගුලිකා (polymetallic nodules) යනුවෙන් හැඳින්වෙන ගල් ගෙඩි ඉහළ අවදානමක් සහිත ගෝලීය විවාදයක මුඛ්ය කාරණය වී ඇත. එක් පසෙකින් පිරිසිදු බලශක්තිය සඳහා ඇති හදිසි අවශ්යතාවයත්, අනෙක් පසින් පෘථිවියේ අවසන් වරට ඉතිරිව ඇති පෞරාණික පරිසරයක් ආරක්ෂා කර ගැනීමත් අතර ගැටුමක් නිර්මාණය කරමින්. කෝබෝල්ට් සහ තඹ වැනි වටිනා ලෝහවලින් පිරී ඇති මේවා, අනාගතයේ විද්යුත් වාහන බැටරි තැනීමේ ප්රධාන සාධකය විය හැකිය. එහෙත්, විශ්මයජනක නව පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ මෙම නිහතමානී පාෂාණ ගැඹුරු මුහුදේ අසාමාන්ය දෙයක් සිදු කරන බවයි: එනම්, ඔක්සිජන් නිපදවීම සහ අප තවමත් තේරුම් ගැනීමට පටන් ගෙන ඇති ආකාරවලින් ජීවයට සහාය වීමයි.
වාර්තා චිත්රපට නිෂ්පාදක ජේසන් ජැක්ස් සහ විද්යාඥ-මාධ්යවේදිනී ක්ලෙයා ෆීස්ලර් මෑතකදී Scientific American සඟරාව සඳහා වූ කුඩා වාර්තා චිත්රපටයකින් මෙම ආතතිය ගවේෂණය කළහ. “ප්රධාන ගැටුම පවතින්නේ අප එතරම් නොදන්නා මෙම පරිසරය තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කිරීම සහ මෙම පාෂාණ සතු ආර්ථික විභවය අතරයි,” යැයි රෝඩ් අයිලන්ඩ් විශ්වවිද්යාලයේ සහකාර මහාචාර්යවරයෙකු වන ජැක්ස් පැහැදිලි කරයි. “මේ පාෂාණ තියෙන්නේ මොකටද? මුහුදු පත්ලේ තිබීමෙන් ඒවාට වටිනාකමක් තිබේද, නැතහොත් ඒවා අපේ කාර් බැටරිවලට අයත් විය යුතුද?”
ගැඹුරු මුහුදේ සොයාගැනීමක්
මනුෂ්ය වර්ගයාට මෙම ගුලිකා මුලින්ම හමුවූයේ 1870 දශකයේදීය. HMS චැලෙන්ජර් ගවේෂණයේදී පැසිෆික් සාගරය පතුල හෑරූ විට, අද්භූත කළු පාෂාණ “නැවේ තට්ටුව මතට පෙරළී වැටුණා,” යැයි ෆීස්ලර් පවසයි. වසර ගණනාවක් පුරා, වික්ටෝරියානු කෞතුකාගාරවල, හරියට පිටසක්වළ ලෝකයකින් ගෙනා අද්භූත වස්තූන් වන සඳ ගල් මෙන් මේවා ප්රදර්ශනය කෙරුණි.
දැන් විද්යාඥයන් තේරුම් ගෙන ඇත්තේ මෙම ගුලිකා වසර මිලියන ගණනක් පුරා නිර්මාණය වන බවයි. මෙම ක්රියාවලිය ආරම්භ වන්නේ මුහුදු පත්ලට වැටෙන කුඩා න්යෂ්ටියකින් – මෝර දතක්, තල්මසෙකුගේ කන් අස්ථියක් හෝ ගිනිකන්දකින් විසිවූ ප්යුමිස් කැබැල්ලකින්. අවශෝෂණ ක්රියාවලියක් (sorption) මගින්, අවට මුහුදු ජලයෙන් ඛනිජ ලවණ සෙමෙන් ඒක කේන්ද්රීය ස්ථර ලෙස එකතු වේ. “ඔබ එකක් කපා බැලුවොත්, ගසක වළලු මෙන් පෙනෙන වළලු ඔබට පෙනේවි,” ෆීස්ලර් සඳහන් කරයි. “ඒ වළලු ගණන් කරලා ගුලිකාවක වයස කියන්න පුළුවන්.”
මෙම මන්දගාමී, ඉවසීමෙන් සිදුවන නිර්මාණය හරහා හරිත සංක්රාන්තිය සඳහා අත්යවශ්ය ලෝහවලින් මෙම ගුලිකා පුරවා ඇත. “කෝබෝල්ට් මෙම ගුලිකාවල ඉහළ ප්රමාණවලින් පවතිනවා,” යැයි Canary Media හි මාධ්යවේදිනියක වන ෆීස්ලර් පවසයි. විදුලි Kia EV9 රථයක අභිමානවත් හිමිකාරිනියක ලෙස, ඇය සැපයුම් දාමය පිළිබඳව දැඩි ලෙස දැනුවත් ය. ලෝකයේ කෝබෝල්ට් වලින් වැඩි ප්රමාණයක් ලැබෙන්නේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්වලින් පීඩා විඳින කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයෙනි. ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමට පක්ෂපාතී අයට, ජාත්යන්තර මුහුදු පත්ලෙන් මෙම ගුලිකා ලබා ගැනීම වඩාත් සදාචාරාත්මක විකල්පයක් ලෙස පෙනේ.
“ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ මැන්හැටන් නගරයක්”
මෙම වාණිජ තර්කය පහසු උපකල්පනයක් මත රඳා පවතී: එනම්, ගැඹුරු මුහුදු තැනිතලා යනු ජීවයක් නැති ‘සාගර කාන්තාරයක්’ බවයි. ෆීස්ලර් පවසන පරිදි, වෙළඳ ප්රචාරණ තර්කය වන්නේ, ගුලිකා “ගොල්ෆ් පිටියක ඇති ගොල්ෆ් බෝල වගේ නිකන් තියෙන්නේ – ඒවා අහුලගත්තට කිසිම හානියක් වෙන්නේ නෑ” යන්නයි.
කෙසේ වෙතත්, මෙය බරපතල වැරදි අර්ථකථනයක් බව විද්යාව දැන් හෙළි කරමින් සිටී. මෙම ගුලිකා ඇත්තෙන්ම සජීවී පරිසර පද්ධති වේ. ඒවායේ රළු, සිදුරු සහිත බාහිර පෘෂ්ඨය, විශ්මයජනක ලෙස විවිධ වූ ක්ෂුද්ර ජීවීන් සඳහා කදිම වාසස්ථානයක් සපයයි. එක් විශේෂඥයෙකු ජැක්ස්ට විස්තර කළ පරිදි, මෙම ගුලිකා, ක්රියාකාරකම්වලින් පිරුණු විවිධ අසල්වැසි ප්රදේශ සහිත “ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ මැන්හැටන් නගරයක්” වැනිය.
වඩාත් විශ්මයජනක කරුණ නම්, මෙම ක්ෂුද්රජීවී මහා නගරයට තමන්ගේම ජීව ආධාරක පද්ධතියක් තිබිය හැකි බව සොයා ගැනීමයි. 2023 වසරේ අධ්යයනයකින් යෝජනා වූයේ මෙම ගුලිකාවලට ඔක්සිජන් නිපදවිය හැකි බවයි. මුහුදු ජලය සහිත මුද්රා තැබූ කුටියක තබා ගුලිකා නිරීක්ෂණය කළ පර්යේෂකයන්ට කුටිය තුළ ඔක්සිජන් මට්ටම ඉහළ යන බව පෙනී ගියේය. “මුලදී ඔවුන් සිතුවේ මෙය ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ ලෝකයක් විය හැකි බවයි,” ෆීස්ලර් පැහැදිලි කරයි. නමුත් විද්යාඥයන් ඕනෑම ජීවියෙකු විනාශ කිරීම සඳහා රසායනික කොක්ටේල් එකක් පරීක්ෂණයේදී හඳුන්වා දුන් විට පවා, එම පාෂාණ ගූලිකා මගින් ඔක්සිජන් නිෂ්පාදනය දිගටම සිදු විය.
එම නිගමනය රැඩිකල් මෙන්ම අනපේක්ෂිත විය: ඔක්සිජන් ජනනය කරන්නේ පාෂාණය විසින්ම විය යුතුය. පර්යේෂකයන්ගේ න්යාය වන්නේ, මුහුදු ජල විද්යුත් විච්ඡේදනය (seawater electrolysis) නම් ක්රියාවලියක් මෙහි සිදුවන බවයි. එහිදී ගුලිකාවේ ලෝහමය සංයුතිය එයට බැටරියක් මෙන් ක්රියා කිරීමට ඉඩ සලසමින්, ජල අණු හයිඩ්රජන් සහ ඔක්සිජන් ලෙස වෙන් කරයි. “මුහුදු පත්ලේ ඇති බැටරි යන්න මෙහි ප්රධාන අදහසයි,” ෆීස්ලර් පවසයි. මෙය ඔප්පු වුවහොත්, “අඳුරු ඔක්සිජන් (dark oxygen)” පිළිබඳ මෙම සොයාගැනීම, සූර්යාලෝකය නොමැතිව ජීවය පවත්වා ගත හැකි ආකාරය පිළිබඳ අපගේ අවබෝධය මූලික වශයෙන් වෙනස් කරනු ඇත.
කිසිදා සුව නොවන කැළැල්
ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමේ උත්සාහය අලුත් දෙයක් නොවේ. 1970 දශකයේදී, ධනවත් ඇමරිකානු ව්යවසායකයින් පිරිසක් – ෆීස්ලර් හඳුන්වන පරිදි “එකල සිටි ‘සිලිකන් වැලි සහෝදරයන්’ (Silicon bros)” – මෙම තාක්ෂණය දියුණු කිරීමට මුදල් යෙදවූහ. 1970 දී, ඔවුන් දකුණු කැරොලිනා වෙරළට සැතපුම් 100 කට වඩා දුරින් ලොව ප්රථම සාර්ථක ගැඹුරු මුහුදු පතල් පරීක්ෂණය සිදු කළහ. නමුත් එම ව්යාපාරය කිසි විටෙකත් ලාභදායී නොවීය, සමාගම් බංකොලොත් වූ අතර, එම අත්හදා බැලීම අමතක වී ගියේය. එම ස්ථානය අවසානයේ එක්සත් ජනපද රජයට අහිමි වූ අතර, එහි වාර්තා ගබඩා පහසුකමක තිබූ අතින් ලියන ලද සටහන් වලට පමණක් සීමා විය.
ෆීස්ලර් සහ ජැක්ස්ගේ චිත්රපටයේ චරිතයක් වන ආචාර්ය ජේසන් චේටර්, එම ස්ථානය නැවත සොයා ගැනීම සඳහා වසර ගණනාවක් තිස්සේ සාක්ෂි එකතු කළේය. වසර 50 කට පසු ඔහු අවසානයේ රොබෝ කැමරා පහළට යැවූ විට, ඔහු දුටු දෙය බිය උපදවන සුළු විය. “ඔහු කීවේ, ‘ඒ අය ඊයේ එතන හිටියා වගේ තමයි පෙනුණේ’,” ෆීස්ලර් සිහිපත් කරයි. පතල් වාහනයෙන් ඉතිරි වූ පීලි මුහුදු පත්ලේ පැහැදිලිවම ඉතිරිව තිබුණි. එය භෞතික කැළඹීම්වලින් සුවය ලැබීමට ගැඹුරු සාගරයට ඇති නොහැකියාව පිළිබඳ සාක්ෂියකි. මෙම එකම රූපය, කිසිදු බලපෑමක් නොමැති පතල් මෙහෙයුමක් පිළිබඳ අදහස බලවත් ලෙස ප්රතික්ෂේප කරයි.
ගෝලීය මංසන්ධියක්
අද, මෙම විවාදය ජාත්යන්තර වේදිකාවේ දිග හැරෙමින් පවතී. ජාත්යන්තර මුහුදේ ඇති මුහුදු පත්ල නීත්යනුකූල ව “සමස්ත මානව වර්ගයාගේ පොදු උරුමය” ලෙස නම් කර ඇති අතර, එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුබද්ධ International Seabed Authority හෙවත් ජාත්යන්තර මුහුදු පත්ල අධිකාරිය (ISA) නම් ආයතනයක් මගින් සියලු ජාතීන්ගේ යහපත සඳහා කළමනාකරණය කළ යුතුය. ISA දැනට දැඩි සාකච්ඡාවල නිරතව සිටින අතර, The Metals Company වැනි ලෝහ අලවි සමාගම් හා අනෙකුත් මුල් පෙළේ පතල් අපේක්ෂකයින්ගෙන් එල්ල වන පීඩනයට මුහුණ දෙමින්, අනාගත සූරාකෑම සඳහා නීති මාලාවක් නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කරයි.
උපහාසයට කරුණ නම්, “අඳුරු ඔක්සිජන්” සොයා ගැනීමට තුඩු දුන් පර්යේෂණයට අරමුදල් සපයනු ලැබුවේ The Metals Company විසින් වීමයි. අධ්යයනය ප්රකාශයට පත් කළ විට, මාධ්ය තුළ මහත් ආන්දෝලනයක් ඇති කරමින් සහ ISA රැස්වීමක නියෝජිතයන් කැළඹීමට පත් කරමින්, එම විද්යාව සඳහා මුදල් ගෙවූ සමාගම වහාම එය අපකීර්තියට පත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. ඔවුන් විධිමත් ප්රතික්ෂේප කිරීමක් ඉදිරිපත් කර ඇත, නමුත් ෆීස්ලර් පෙන්වා දෙන පරිදි, එය තවමත් විද්යාත්මක වලංගුභාවය සඳහා අවශ්ය දැඩි සම සමාලෝචන ක්රියාවලිය (peer-review process) සමත් වී නොමැත.
ලෝකය සාකච්ඡා කරමින් සිටින අතරතුර, සමහරු තනිවම ක්රියා කිරීමට තීරණය කර ඇත. ට්රම්ප් පරිපාලනය, ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමට අපේක්ෂා කරන ඇමරිකානු සමාගම්වලට සහාය වීම සඳහා විධායක නියෝගයක් නිකුත් කර ඇති අතර, එය ISA හි අධිකාරියට සහ එය නියෝජනය කරන ගෝලීය එකඟතාවයට සෘජුවම අභියෝග කරන ඒකපාර්ශ්වික පියවරකි. “ගැඹුරු මුහුදු පතල් කැණීම සම්බන්ධයෙන් ඇමරිකානු ස්ථාවරය සහ ගෝලීය ස්ථාවරය අතර මෙම අඛණ්ඩ සටන පැවතෙනු ඇත,” යැයි ජැක්ස් පවසයි.
ISA සිය වසරකට දෙවරක් පැවැත්වෙන රැස්වීම් දිගටම කරගෙන යන විට සහ විද්යාඥයන් ගුලිකාවල තවත් රහස් හෙළි කිරීමට තරඟ වදින විට, ලෝකය සිටින්නේ මංසන්ධියකය. ගැඹුරු මුහුදේ ඇති මේ අල ගෙඩි ප්රමාණයේ පාෂාණ අපගේම ප්රමුඛතාවයන්ට කැඩපතක් අල්ලා සිටී: පෘෂ්ඨය මත හරිත අනාගතයක් පිළිබඳ පොරොන්දුව වෙනුවෙන්, අප යන්තම් තේරුම් ගෙන ඇති අභිරහස් සහ වැදගත් පරිසර පද්ධතියක් විනාශ කිරීමේ අවදානමක් අප ගන්නවාද, නැතහොත් පෘථිවියේ අවසාන මහා වනය කැප කිරීමට නොහැකි තරම් වටිනා බව අප තීරණය කරනවාද?
සයන්ටිෆික් ඇමරිකන් සඟරාව ඇසුරෙනි
- විකිරණශීලිතාව යනු ඇත්තටම කුමක්ද?
“විකිරණශීලී” (radioactive) යන වචනය ඇසෙන විට ඔබේ මතකයට එන්නේ කුමක්ද? මට නම් මතක් වුණේ මේ දේ. “අනතුරක්, නේද?“ නමුත් මේ ලිපියෙන් අපි උත්සාහ කරන්නේ හරියටම විකිරණශීලී කියන්නේ මොකක්ද, නැත්නම් එහි තේරුම මොකක්ද සහ එය මෙතරම් භයානක ඇයි කියා තේරුම් ගැනීමටයි. තවද මේ දේම අපට ප්රයෝජනවත් විය හැක්කේ කෙසේද? ඒ පිළිබඳවයි අපි ගවේෂණය කරන්නේ. එහෙනම් අපි… Read more: විකිරණශීලිතාව යනු ඇත්තටම කුමක්ද? - දේශගුණ අර්බුධය හා චිත්තවේගී අර්බුධය
කේට් මාවල් සහ ටිම් ලෙන්ටන්, තම නවතම කෘති තුළින්, දේශගුණික විපර්යාස මගින් ඇති කළ හැකි දුෂ්කර හැඟීම් පිළිබඳව සාකච්ඡා කරති. එම හැඟීම් ධනාත්මකව මෙහෙයවා ගන්නේ කෙසේදැයි ඔවුන් මැඩලින් කෆ් සහ රෝවන් හූපර්ට පවසති. සෑම දිනකම පාහේ ප්රවෘත්තිවල දරුණු පාරිසරික අනතුරු ඇඟවීම් සහ ආන්තික කාලගුණික සිදුවීම් වාර්තා වන විට, දේශගුණික අර්බුදය ගැන සිතීමෙන් වැළකී සිටීමට පෙළඹීම… Read more: දේශගුණ අර්බුධය හා චිත්තවේගී අර්බුධය - කාලය යනු කුමක්ද? කාර්ලෝ රොවෙලිගේ පැහැදිලි කිරීම.
අපගේ දෛනික ජීවිතයේදී කාලය යනු සරල, ස්ථාවර සංකල්පයකි. එය සෑම තැනකම එකම වේගයකින් ඉදිරියට ගලා බසින බවත්, අතීතය ස්ථාවර බවත්, අනාගතය අවිනිශ්චිත බවත් අපි විශ්වාස කරමු. නමුත් ප්රමුඛ භෞතික විද්යාඥයෙකු වන කාර්ලෝ රොවෙලි (Carlo Rovelli) ඔහුගේ “The Order of Time” කෘතියෙන් අපගේ මෙම සාමාන්ය වැටහීමට අභියෝග කරයි. ඔහුට අනුව, කාලය අප සිතන තරම් සරල නැත;… Read more: කාලය යනු කුමක්ද? කාර්ලෝ රොවෙලිගේ පැහැදිලි කිරීම. - රෝස මල: ආදරයේ සංකේතයේ වසර මිලියන 35ක විකසනය
රෝස මල “මල් ලොවේ රැජින” ලෙස හැඳින්වෙන්නේ නිකම්ම නොවේ. රෝමියෝ-ජුලියට් ප්රේම වෘතාන්තයේ සිට බියුටි ඇන්ඩ් ද බීස්ට් (Beauty and the Beast) දක්වාත්, වර්තමාන රූපවාහිනී වැඩසටහන් දක්වාත් රෝස මල යනු ප්රේමය, ආශාව සහ රොමැන්ටික් බවේ නොමියෙන සංකේතයයි. සෑම වසරකම වැලන්ටයින් දිනය වෙනුවෙන් රෝස මල් මිලියන 250 කට වඩා නිපදවනු ලැබේ. එසේම හිටපු ජනපති රොනල්ඩ් රේගන් මහතාට… Read more: රෝස මල: ආදරයේ සංකේතයේ වසර මිලියන 35ක විකසනය - අනාවැකි: පිබිදෙන ජෛව බල සූර්යබලය
ජෛව සූර්ය බල ශක්තියේ පිබිදීම ගැන අනාවැකියක් 2030 දශකය වන විට, Biopower Solar Panel හෙවත් ජීවී සූර්ය පැනල නිපදවීමට හැකි වන බවත් ඒ්වා ලෝකය පුරා මහත් ආන්දෝලනයක් ඇති කරමින්, YIMBYism හෙවත් “අපේ ගෙවත්තටත් කමක් නෑ” යන සංකල්පයේ වර්ධනයටද හේතුවන බවත් රෝවන් හූපර් අනාවැකියක් පවසයි. 2020 දශකයේ මැද භාගය වන විට, සූර්ය බලශක්තිය ඉතිහාසයේ ලාභම විදුලි… Read more: අනාවැකි: පිබිදෙන ජෛව බල සූර්යබලය - ඉරාන යුද්ධය හැඩගස්වන කෘතිම බුද්ධිය (AI) — සහ අනාගත ගැටුම්වල මීළඟ පියවර
වේගවත් තාක්ෂණික දියුණුව හේතුවෙන්, යුද කටයුතු සඳහා කෘතිම බුද්ධිය භාවිතය සහ ප්රසම්පාදනය (මිලදී ගැනීම) නියාමනය කිරීම පිළිබඳ හදිසි සාකච්ඡා මතු වී ඇත. එක්සත් ජනපදය, ඊශ්රායලය සහ ඉරානය අතර උත්සන්න වෙමින් පවතින ගැටුම් මගින් යුද කටයුතු සඳහා කෘතිම බුද්ධිය (AI) භාවිතා කිරීම පිළිබඳ දැඩි අවධානයක් යොමු වී ඇත. පෙබරවාරි 28 වන දින එක්සත් ජනපද-ඊශ්රායල ප්රහාර ආරම්භ… Read more: ඉරාන යුද්ධය හැඩගස්වන කෘතිම බුද්ධිය (AI) — සහ අනාගත ගැටුම්වල මීළඟ පියවර - වන මීමැස්සන් විවිධ මල් වෙත යන්නේ ඇයි? 🐝🌸
වන මීමැස්සන් තම සිරුරට අවශ්ය ප්රෝටීන්, මේදය සහ කාබෝහයිඩ්රේට් සමබරව ලබා ගැනීම සඳහා උපායමාර්ගිකව විවිධ මල් වෙත යන බව නව අධ්යයනයකින් සොයාගෙන තිබෙනවා. කෝලරාඩෝ කඳුකරයේ පර්යේෂණය පරිසර විද්යාඥයින් කණ්ඩායමක්, කෝලරාඩෝ රොකී කඳුකරයේ වෙසෙන වන මීමැස්සන් විශේෂ අටක් වසර අටක් පුරා නිරීක්ෂණය කරමින් ඔවුන්ගේ පෝෂණ අවශ්යතා පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක සිතියමක් නිර්මාණය කර තිබෙනවා. මෙහිදී, එක් එක් බඹර… Read more: වන මීමැස්සන් විවිධ මල් වෙත යන්නේ ඇයි? 🐝🌸 - යුද්ධය ‘ඉතා ඉක්මනින්’ අවසන් වන බවට ට්රම්ප් කළ ප්රකාශයත් සමඟ තෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් පහත වැටේ
බ්රිතාන්යයේ ගාඩියන් පුවත්පත වාර්තා කරයි. එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්රායලය ඉරානයට එරෙහිව කරන යුද්ධය “ඉතා ඉක්මනින්” අවසන් විය හැකි බවට ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ඉඟි කිරීමත් සමඟ, පසුගිය සඳුදා වාර්තා වූ සිව් වසරක උපරිම මිල ගණන්වල සිට බොරතෙල් මිල නැවතත් පහත වැටී ඇත. ගෝලීය වෙළඳපොළ තුළ මෙය අතිවිශේෂ පැය 24ක කාලයක් විය. ඊයේ මේ වන විට, ජාත්යන්තර මිණුම්දණ්ඩ… Read more: යුද්ධය ‘ඉතා ඉක්මනින්’ අවසන් වන බවට ට්රම්ප් කළ ප්රකාශයත් සමඟ තෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් පහත වැටේ - ජීවය සෙවීමේදී තාරකා විද්යාඥයින් නව ප්රියතමයන් සොයාගනී: කුඩා චන්ද්රයන්
දශක ගණනාවක් පුරා තාරකා විද්යාඥයන් සිතා සිටියේ යුරේනස්ගේ චන්ද්රයෙකු වන මිරැන්ඩා පණ නැති, මිදුණු පාෂාණ ගුලියක් කියාය. නමුත් දැන් නව අධ්යයනයකින් යෝජනා කරන්නේ එම චන්ද්රයාගේ මතුපිටට යටින් ජලය – එනම් ජීවයේ පැවැත්මේ හැකියාව – පවතින බවයි. මෙම සොයාගැනීම, සුවිශේෂී සොයාගැනීම් රැසක නවතම එක වන අතර, ජීවය සෙවීමේදී නව මංපෙත් ගවේෂණය කිරීමට එය තාරකා විද්යාඥයින් පොළඹවා… Read more: ජීවය සෙවීමේදී තාරකා විද්යාඥයින් නව ප්රියතමයන් සොයාගනී: කුඩා චන්ද්රයන් - මැදපෙරදිග මෙතරම් තෙල් සම්පතක් තිබීමට බලපෑ හේතුවම, අද එය එහි සිරකර තැබීමට ද හේතුව වී ඇත
මැදපෙරදිග මෙතරම් තෙල් සම්පතක් තිබීමට බලපෑ හේතුවම, අද එය එහි සිරවී පැවතීමටද හේතුව වී ඇත මහාද්වීපික ගැටීමක් හේතුවෙන් වර්තමාන ඉරානය තුළ තෙල් නිධි සිර විය. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) හරහා එම තෙල් ප්රවාහනය කිරීමට බාධා පැමිණ තිබෙන්නේ ද එම භූ විද්යාත්මක ගැටීම නිසාමයි. භූ විද්යාව ලෝකයේ තෙල් සහ ද්රව ස්වභාවික වායු (LNG) නැව්ගත… Read more: මැදපෙරදිග මෙතරම් තෙල් සම්පතක් තිබීමට බලපෑ හේතුවම, අද එය එහි සිරකර තැබීමට ද හේතුව වී ඇත - පිරිමි දරුවන්ද? ගැහැණු දරුවන් ද ?
නිව් කාසල් විශ්ව විද්යාලයේ පර්යේෂණ විද්යාඥයෙකුයකු වන කොරි ගෙලැට්ලි විසින් සිදු කරන ලද පර්යේෂණ අනුව පිරිමියෙකුට තමන්ට දාව වැඩියෙන් ලැබෙන්නේ පුතුන් ද නැතිනම් දූවරුන් ද යන්න ඔහුගේ දෙමාපියන්ගෙන් උරුම කර ගැනීමේ ප්රවණතාවයක් ඇතැයි පෙනී යයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ යම් පිරිමියෙකුට වැඩිපුර සිටින්නේ සහෝදරයින් නම් ඔහුට දාව පුතුන් වැඩියෙන් ලැබීමේ හැකියාව තිබෙන බවත් අනෙක් අතට එම… Read more: පිරිමි දරුවන්ද? ගැහැණු දරුවන් ද ? - ඉන්දියාවේ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව අනතුරේ.
මැදපෙරදිග අර්බුදය උත්සන්න වීමත් සමඟ ලොව තීරණාත්මකම තෙල් ප්රවාහන මර්මස්ථානය වන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය දිගින් දිගටම වසා තැබුණහොත්, ඉන්දියාවේ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව අතිශය අවදානම් තත්ත්වයකට පත්වනු ඇති බව බ්රිතාන්ය යේ ගාඩියන් පුව්තපත වාර්තා කරයි. බිලියන 1.4කට අධික ජනගහනයක් වෙසෙන ඉන්දියාව, තම දැවැන්ත බලශක්ති අවශ්යතාව සපුරා ගැනීම සඳහා අවශ්ය අමු තෙල්වලින් 88%ක් පමණ ආනයනය කරයි. එයින් 40%ක්… Read more: ඉන්දියාවේ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව අනතුරේ. - ගෝලීය වෙළඳපල කඩාවැටෙයිද? මැදපෙරදිග නොසන්සුන්තාව හමුවේ තෙල් සහ ගෑස් මිල ඉහළට
නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත් පතේ ජේසන් කරයියාන් වාර්තා කරන අන්දමට ගල්ෆ් කලාපය අවට ඉරානය සිය ප්රතිප්රහාර ව්යාප්ත කිරීමත් සමඟ සහ ඉරානයට එල්ල කරන ප්රහාර සති ගණනාවක් පැවතිය හැකි බවට ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල නිලධාරීන් ඉඟි කිරීමත් සමඟ, අඟහරුවාදා දිනයේදී ගෝලීය වෙළඳපල කඩාවැටීම (sell-off) තීව්ර විය. කොටස් සහ බැඳුම්කර මිල පහත වැටුණු අතර තෙල් සහ ගෑස් මිල සීඝ්රයෙන්… Read more: ගෝලීය වෙළඳපල කඩාවැටෙයිද? මැදපෙරදිග නොසන්සුන්තාව හමුවේ තෙල් සහ ගෑස් මිල ඉහළට - විද්යාවට ලෝකය බේරාගත නොහැකි බව මම දනිමි — එසේ වුවද මම එය දිගටම කරගෙන යන්නේ ඇයි?
පොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීමත් සමඟ ලෝකය බලශක්ති හිඟයකට මුහුණ දෙයි. පර්යේෂණ කටයුතු සාමාන්ය පරිදි පවත්වාගෙන යා නොහැක. මම විද්යාව කරන්නේ ඇයි? ආහාර සුරක්ෂිතතාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන පර්යේෂණ ආයතනයක විද්යාඥයෙකු ලෙස, අප අවට සිදුවන වේගවත් පාරිසරික හා දේශගුණික බිඳවැටීම පිළිබඳව මම දැඩි ලෙස දැනුවත් වී සිටිමි. මෙවන් බිඳෙනසුලු ලෝකයක විද්යාඥයන් ඉටු කළ යුතු කාර්යභාරය… Read more: විද්යාවට ලෝකය බේරාගත නොහැකි බව මම දනිමි — එසේ වුවද මම එය දිගටම කරගෙන යන්නේ ඇයි? - මැද පෙරදිග යුද ගින්න: සජීවී පුවත් විමර්ශනය
දිනය: 2026 මාර්තු 01 පසුගිය පැය කිහිපය තුළ මැද පෙරදිග කලාපයේ සිදුවූ උණුසුම්ම සිදුවීම් පෙළගැස්ම: බේට් ෂෙමෙෂ් ප්රහාරයෙන් මියගිය සංඛ්යාව 9 දක්වා ඉහළට ඉරාන යුද නෞකාවක් ඇමරිකාව විසින් ගිල්වා දමයි ‘Operation Epic Fury’ අතරතුර ඇමරිකානු සෙබළුන් තිදෙනෙකු මරුට ඉරානයේ නව උත්තරීතර නායකයෙකු දින කිහිපයකින් UAE වෙත එල්ල වූ ඉරාන ප්රහාරවලින් ජීවිත හානි Polymarket ඔට්ටු ඇල්ලීමේ… Read more: මැද පෙරදිග යුද ගින්න: සජීවී පුවත් විමර්ශනය - අපට පොරොන්දු වූ කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) මෙයද? – මහාචාර්ය මයිකල් වුල්ඩ්රිජ්ගේ ෆැරඩේ දේශනය
කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) ගැන අපට තිබෙන්නේ විශාල කුතුහලයක් මෙන්ම යම් ගුප්ත බියක්. පසුගියදා පැවැත්වූ මයිකල් ෆැරඩේ සම්මාන දේශනයේදී ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්යාලයේ මහාචාර්ය මයිකල් වුල්ඩ්රිජ් ඉතා අපූරු මාතෘකාවක් යටතේ අදහස් දැක්වූවා. ඒ තමයි “මෙය අපට පොරොන්දු වූ AI වර්ගය නොවේ” (This is not the AI that we were promised) යන්න. මෙම දේශනය හරහා ඔහු වර්තමාන AI තාක්ෂණයේ… Read more: අපට පොරොන්දු වූ කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) මෙයද? – මහාචාර්ය මයිකල් වුල්ඩ්රිජ්ගේ ෆැරඩේ දේශනය - පිළිකා රෝගීන්ගෙන් තුනෙන් එකක් වළක්වා ගත හැකිව තිබූ පිළිකාවලින්බ පෙළෙන බව දැවැන්ත අධ්යයනයකින් හෙළි වෙයි
පිළිකා රෝගීන්ගෙන් විශාල කොටසක් වෙනස් කළ හැකි පුරුදු දෙකක් හා සම්බන්ධ වේ: දුම්කොළ භාවිතය සහ මධ්යසාර පරිභෝජනය. ලොව පුරා වාර්තා වන නව පිළිකා රෝගීන්ගෙන් 40%ක් පමණ වළක්වා ගත හැකි මට්ටමේ පවතින බව, රටවල් 200කට ආසන්න සංඛ්යාවක පිළිකා වර්ග දුසිම් ගණනක් විශ්ලේෂණය කරමින් සිදු කළ ප්රථම ගෝලීය විමර්ශනයකින් හෙළි වී තිබේ. මෙම අධ්යයනයට අනුව 2022 වසරේදී… Read more: පිළිකා රෝගීන්ගෙන් තුනෙන් එකක් වළක්වා ගත හැකිව තිබූ පිළිකාවලින්බ පෙළෙන බව දැවැන්ත අධ්යයනයකින් හෙළි වෙයි - 2026 වසරේ ලෝකය උඩුයටිකුරු කිරීමට නියමිත ප්රධාන තාක්ෂණික ප්රවණතා හතක්
මතුපිටින් පෙනෙන තාක්ෂණික ලෝකයට එහා ගිය, 2026 වසරේ ලෝකය උඩුයටිකුරු කිරීමට නියමිත ප්රධාන තාක්ෂණික ප්රවණතා හතක් පිළිබඳව ‘Nature’ සඟරාව විසින් සකස් කරන ලද වාර්තාවක් ඇසුරින් මෙම ලිපිය සකස් කර ඇත.2026 වසරේ ලෝකය වෙනස් කරන තාක්ෂණික විප්ලවයන්පරිගණක තාක්ෂණයේ සිට වෛද්ය විද්යාව දක්වා විහිදී ගිය මෙම නවෝත්පාදනයන් මානව වර්ගයාගේ අනාගතය තීරණය කරන ප්රධාන සාධක වනු ඇත. - කුකුළෙකුගේ ප්රමාණයේ අලුත් ඩයිනෝසරයෙක් පාෂාණධාතු විද්යාඥයින් මවිතයට පත් කරයි
විද්යාඥයින් පවසන පරිදි, කුඩා “Foskeia pelendonum” යනු “අමුතු” ශරීර ව්යුහයක් සහිත ශාක භක්ෂක ඩයිනෝසරයෙකි. ඩයිනෝසරයන් මීට වසර මිලියන 125 කට පමණ පෙර වර්තමාන උතුරු ස්පාඤ්ඤයේ ජීවත් වූ, කුකුළෙකුගේ ප්රමාණයට සමාන කුඩා ශාක භක්ෂක ඩයිනෝසරයෙකු විද්යාඥයින් මවිතයට පත් කරමින් සිටියි. මුල් ක්රිටේසියස් යුගයට (Early Cretaceous) අයත් මෙම සත්වයා පිළිබඳ විස්තරය පසුගිය ඉරිදා Papers in Paleontology සඟරාවේ… Read more: කුකුළෙකුගේ ප්රමාණයේ අලුත් ඩයිනෝසරයෙක් පාෂාණධාතු විද්යාඥයින් මවිතයට පත් කරයි - සංයුක්ත තොරතුරු සිද්ධාන්තය හෙවත් Integrated Information Theory (IIT)
සංයුක්ත තොරතුරු සිද්ධාන්තය හෙවත් Integrated Information Theory (IIT) යනු විඥානය (Consciousness) යනු කුමක්ද සහ එය මැනිය හැක්කේ කෙසේද යන්න පැහැදිලි කිරීමට ස්නායු විද්යාඥ ගියුලියෝ ටොනෝනි (Giulio Tononi) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ගණිතමය සහ දාර්ශනික පදනමකින් යුතු ප්රමුඛතම සිද්ධාන්තයකි. මෙහි ඇති සුවිශේෂත්වය වන්නේ, අනෙකුත් සිද්ධාන්ත මොළයේ ව්යුහයෙන් පටන් ගෙන විඥානය පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කරන විට, IIT… Read more: සංයුක්ත තොරතුරු සිද්ධාන්තය හෙවත් Integrated Information Theory (IIT) - ග්ලෝබල් වර්ක්ෂ්පේස් න්යායට (Global Workspace Theory – GWT) අනුව විඥානය
ග්ලෝබල් වර්ක්ෂ්පේස් තියරි (Global Workspace Theory – GWT) යනු විඥානය (Consciousness) ක්රියා කරන ආකාරය පැහැදිලි කිරීම සඳහා 1980 ගණන්වල අගභාගයේදී බර්නාඩ් බාර්ස් (Bernard Baars) විසින් හඳුන්වා දුන් ප්රමුඛතම සංජානන ආකෘතියකි. මෙම සිද්ධාන්තය තේරුම් ගැනීමට පහසුම ක්රමය වන්නේ එය “රඟහලක්” (Theater) ලෙස සිතීමයි. 1. රඟහල පිළිබඳ උපමාව (The Theater Metaphor) GWT මගින් මොළය විශාල රඟහලකට සමාන… Read more: ග්ලෝබල් වර්ක්ෂ්පේස් න්යායට (Global Workspace Theory – GWT) අනුව විඥානය - විඥානය ඇතිවන හැටි කියන ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් න්යාය (Adaptive Resonance Theory – ART)
ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් තියරි (Adaptive Resonance Theory – ART) යනු ස්නායු විද්යාඥ ස්ටීවන් ග්රොස්බර්ග් (Stephen Grossberg) විසින් හඳුන්වා දුන්, මොළය තොරතුරු ක්රියාවලියට නගන ආකාරය සහ විඥානය (Consciousness) ඇති වන ආකාරය පැහැදිලි කරන වැදගත් සිද්ධාන්තයකි. ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් තියරි (Adaptive Resonance Theory – ART) මගින් ‘විඥානය‘ යන්න පැහැදිලි කරන්නේ ප්රධාන වශයෙන් ක්රියාවලි දෙකක අන්තර් ක්රියාකාරිත්වය හරහා ය: 1.… Read more: විඥානය ඇතිවන හැටි කියන ඇඩැප්ටිව් රෙසොනන්ස් න්යාය (Adaptive Resonance Theory – ART) - අපගේ වායුගෝලයේ ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් (Microplastics) කොපමණ ප්රමාණයක් තිබේදැයි විද්යාඥයින් ගණනය කරයි: එම සංඛ්යාව තවමත් අතිශයින් විශාලයි.
නව ඇස්තමේන්තුවකට අනුව, ගොඩබිම් මූලාශ්ර මගින් වාර්ෂිකව ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් කැබලි කොවොඩ්රිලියන (Quadrillion) 600ක් වායුගෝලයට මුදා හරින බව පෙනී යයි. ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් යනු සහරා කාන්තාරයේ සිට ආක්ටික් මුහුදු අයිස් තට්ටු දක්වා පෘථිවියේ සෑම තැනකම දක්නට ලැබෙන දෙයකි. මෙම ප්ලාස්ටික් අංශු සෑම තැනම තිබුණද, අපගේ වායුගෝලයේ ඒවා හරියටම කොපමණ ප්රමාණයක් තිබේද යන්න තීරණය කිරීමට විද්යාඥයින් මෙතෙක් දැඩි… Read more: අපගේ වායුගෝලයේ ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් (Microplastics) කොපමණ ප්රමාණයක් තිබේදැයි විද්යාඥයින් ගණනය කරයි: එම සංඛ්යාව තවමත් අතිශයින් විශාලයි. - ග්රීන්ලන්තයේ ඛනිජ කැණීම එතරම් අභියෝගාත්මක වන්නේ ඇයි?
ග්රීන්ලන්තයේ ඛනිජ සම්පත් සතුව දැවැන්ත ආර්ථික විභවයක් පවතින නමුත්, ඒවා ලබා ගැනීම පහසු කාර්යයක් නොවේ. ග්රීන්ලන්තය කෙරෙහි පවතින ආකර්ෂණයට එක් හේතුවක් වන්නේ එම භූමියේ පවතින විශාලත්වය සහ එහි ඇති විවිධ භූ විද්යාත්මක ලක්ෂණයි. එහි පවතින පැරණි පාෂාණ වසර බිලියන හතරක් හෝ ඊට වඩා පැරණි අතීතයකට දිව යයි. ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් හේතුවෙන් විපරීත වූ පාෂාණ (Metamorphic rocks)… Read more: ග්රීන්ලන්තයේ ඛනිජ කැණීම එතරම් අභියෝගාත්මක වන්නේ ඇයි? - ස්වකැමැත්ත යනු හුදු මායාවක්ද? (Is Free Will an Illusion?)
දර්ශනවාදයේ පවතින පැරණිතම ප්රශ්නයකට පිළිතුරු සෙවීමේ යතුර ස්නායු විද්යාව (Neuroscience) සතුව තිබිය හැකිය. අපට “නිදහස් කැමැත්තක්” (Free Will) තිබේද නැද්ද යන්න දාර්ශනිකයන් වසර සිය දහස් ගණනාවක සිට විවාද කරන ප්රශ්නයකි. 1980 දශකයේ මුල් භාගයේදී, මෙම විවාදය අවසානයේ විසඳී ඇති බව පෙනෙන කෙටි මොහොතක් උදා විය. එම විසඳුම ලැබුණේ දර්ශනවාදයෙන් නොව, ස්නායු විද්යාවෙනි. එම පිළිතුර තරමක්… Read more: ස්වකැමැත්ත යනු හුදු මායාවක්ද? (Is Free Will an Illusion?) - කෘතිම බුද්ධියට (AI) හොඳ නරක කියා දෙන්නේ කෙසේද?
අපට කෘතිම බුද්ධියෙන් (AI) යහපත් ප්රතිචාර අවශ්ය නම්, අප එයට “නරක” වීමට පැවසුවහොත් එය කරන්නේ කුමක්දැයි පරීක්ෂා කර බැලීමට අපට සිදු විය හැකිය. වර්තමානයේ පවතින AI මෙවලම් අමුතුම ආකාරයේ සත්ව කොට්ඨාසයකි. එක් අතකින්, ඒවාට සැබවින්ම විශ්මිත හැකියාවන් ඇත. ඔබට ChatGPT හෝ Google හි Gemini වැනි මහා පරිමාණ භාෂා ආකෘතිවලින් (LLMs) ක්වොන්ටම් භෞතික විද්යාව හෝ රෝම… Read more: කෘතිම බුද්ධියට (AI) හොඳ නරක කියා දෙන්නේ කෙසේද? - පීටර් සිංගර් (Peter Singer) විසින් යුනෙස්කෝ ලෝක දාර්ශනික දිනය වෙනුවෙන් ප්රායෝගික ආචාරධර්ම ගැන කළ කතාව
ආචාර ධර්ම ජීවිත වෙනස් කරයි: ප්රායෝගික ආචාර ධර්මවල වටිනාකම යුනෙස්කෝ ලෝක දර්ශන දිනයේ 20 වැනි සංවත්සරය යනු දර්ශනයේ (Philosophy) වටිනාකම පිළිබඳව මෙනෙහි කිරීමට කදිම අවස්ථාවකි. මෙම අවස්ථාවට දායක වීමට ලැබීම මම ගෞරවයක් ලෙස සලකමි. මගේ වෘත්තීය ජීවිතය පුරාවටම, මගේ අවධානය යොමු වී ඇත්තේ අප ජීවත් විය යුත්තේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ ප්රශ්නවලට පිළිතුරු දීමට භාවිතා කළ… Read more: පීටර් සිංගර් (Peter Singer) විසින් යුනෙස්කෝ ලෝක දාර්ශනික දිනය වෙනුවෙන් ප්රායෝගික ආචාරධර්ම ගැන කළ කතාව - ඕස්ට්රේලියාවේ සමාජ මාධ්ය තහනම: වයස 16ට අඩු දරුවන්ට මෙයින් අත්වන සැබෑ ඉරණම කුමක්ද?
සමාජ මාධ්ය අපේ දරුවන්ට අහිතකර බව බොහෝ දෙනා විශ්වාස කරති. ඕස්ට්රේලියාව දැන් එය ඔප්පු කිරීමට උත්සාහ කරයි. ලොව පුරා සිටින දෙමාපියන්ගෙන් තම දරුවා පාසල් ඇරී නිවසට පැමිණි පසු කරන්නේ කුමක්දැයි විමසුවහොත්, බොහෝ විට ලැබෙන්නේ එකම පිළිතුරකි: එනම් බෑගය පසෙක තබා, සෝපාව මත හිඳගෙන දුරකථනය අතට ගැනීමයි. දරුවන් තිරය ඉදිරියේ ගත කරන කාලය (Screen time) දිනෙන්… Read more: ඕස්ට්රේලියාවේ සමාජ මාධ්ය තහනම: වයස 16ට අඩු දරුවන්ට මෙයින් අත්වන සැබෑ ඉරණම කුමක්ද? - අකලට හිසකෙස් පැසීම පිළිකා මර්දනය සඳහා කරන ශරීරයේ ස්වභාවික ආරක්ෂක උපක්රමයක් විය හැකියි
හිසකෙස් පැසීම යනු හුදෙක් වයසට යෑමේ කනගාටුදායක ලකුණක් ලෙස බොහෝ දෙනා සැලකුවද, නවතම විද්යාත්මක සොයාගැනීමකට අනුව එය පිළිකා සෛලවලට එරෙහිව අපේ ශරීරය ගෙන යන සටනක “ජයග්රාහී කැළලක්” ලෙස හැඳින්විය හැකිය. මෑතකදී Nature Cell Biology සඟරාවේ පළ වූ අධ්යයනයකට අනුව, අපගේ හිසකෙස් සහ සමට වර්ණක ලබා දෙන සෛල, පිළිකාවක් ඇතිවීමට ඉඩ ඇති අවස්ථාවලදී ස්වයංව විනාශ වන… Read more: අකලට හිසකෙස් පැසීම පිළිකා මර්දනය සඳහා කරන ශරීරයේ ස්වභාවික ආරක්ෂක උපක්රමයක් විය හැකියි - ඉතිහාසය වෙනස් කළ ගිනිකඳු: ‘කළු මරණය’ සහ දේශගුණික දාම ප්රතිඵලය
මීට වසර 700කට පමණ පෙර යුරෝපයේ ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා විනාශ කළ ‘කළු මරණය’ (Black Death) වසංගතය ගැන අප අසා ඇත. නමුත්, මෙම වසංගතය මෙතරම් දරුණු ලෙස පැතිරීමට සැබෑ මුල් බීජය වැපිරුවේ ගිනිකඳු පිපිරීම් මගින් බව හෙළි වෙයි කේම්බ්රිජ් විශ්වවිද්යාලයේ විද්යාඥයන් විසින් මෑතකදී කරන ලද පර්යේෂණයකින් හෙළි වී ඇත්තේ, දේශගුණික විපර්යාස සහ වසංගත අතර පවතින භයානක… Read more: ඉතිහාසය වෙනස් කළ ගිනිකඳු: ‘කළු මරණය’ සහ දේශගුණික දාම ප්රතිඵලය
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න