සතියේ සටහන
ගැඹුරු සාගර පත්ලේ ඇති විශාල, අඳුරු තැනිතලා පුරා විසිරී ඇති අල ගෙඩි ප්රමාණයේ කළු පාෂාණ ට්රිලියන ගණනක් පවතී. දශක ගණනාවක් තිස්සේ ඒවා භූ විද්යාත්මක කුතුහලයක් පමණක් විය. නමුත් අද, මෙම බහුලෝහමය ගුලිකා (polymetallic nodules) යනුවෙන් හැඳින්වෙන ගල් ගෙඩි ඉහළ අවදානමක් සහිත ගෝලීය විවාදයක මුඛ්ය කාරණය වී ඇත. එක් පසෙකින් පිරිසිදු බලශක්තිය සඳහා ඇති හදිසි අවශ්යතාවයත්, අනෙක් පසින් පෘථිවියේ අවසන් වරට ඉතිරිව ඇති පෞරාණික පරිසරයක් ආරක්ෂා කර ගැනීමත් අතර ගැටුමක් නිර්මාණය කරමින්. කෝබෝල්ට් සහ තඹ වැනි වටිනා ලෝහවලින් පිරී ඇති මේවා, අනාගතයේ විද්යුත් වාහන බැටරි තැනීමේ ප්රධාන සාධකය විය හැකිය. එහෙත්, විශ්මයජනක නව පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ මෙම නිහතමානී පාෂාණ ගැඹුරු මුහුදේ අසාමාන්ය දෙයක් සිදු කරන බවයි: එනම්, ඔක්සිජන් නිපදවීම සහ අප තවමත් තේරුම් ගැනීමට පටන් ගෙන ඇති ආකාරවලින් ජීවයට සහාය වීමයි.
වාර්තා චිත්රපට නිෂ්පාදක ජේසන් ජැක්ස් සහ විද්යාඥ-මාධ්යවේදිනී ක්ලෙයා ෆීස්ලර් මෑතකදී Scientific American සඟරාව සඳහා වූ කුඩා වාර්තා චිත්රපටයකින් මෙම ආතතිය ගවේෂණය කළහ. “ප්රධාන ගැටුම පවතින්නේ අප එතරම් නොදන්නා මෙම පරිසරය තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කිරීම සහ මෙම පාෂාණ සතු ආර්ථික විභවය අතරයි,” යැයි රෝඩ් අයිලන්ඩ් විශ්වවිද්යාලයේ සහකාර මහාචාර්යවරයෙකු වන ජැක්ස් පැහැදිලි කරයි. “මේ පාෂාණ තියෙන්නේ මොකටද? මුහුදු පත්ලේ තිබීමෙන් ඒවාට වටිනාකමක් තිබේද, නැතහොත් ඒවා අපේ කාර් බැටරිවලට අයත් විය යුතුද?”
ගැඹුරු මුහුදේ සොයාගැනීමක්
මනුෂ්ය වර්ගයාට මෙම ගුලිකා මුලින්ම හමුවූයේ 1870 දශකයේදීය. HMS චැලෙන්ජර් ගවේෂණයේදී පැසිෆික් සාගරය පතුල හෑරූ විට, අද්භූත කළු පාෂාණ “නැවේ තට්ටුව මතට පෙරළී වැටුණා,” යැයි ෆීස්ලර් පවසයි. වසර ගණනාවක් පුරා, වික්ටෝරියානු කෞතුකාගාරවල, හරියට පිටසක්වළ ලෝකයකින් ගෙනා අද්භූත වස්තූන් වන සඳ ගල් මෙන් මේවා ප්රදර්ශනය කෙරුණි.
දැන් විද්යාඥයන් තේරුම් ගෙන ඇත්තේ මෙම ගුලිකා වසර මිලියන ගණනක් පුරා නිර්මාණය වන බවයි. මෙම ක්රියාවලිය ආරම්භ වන්නේ මුහුදු පත්ලට වැටෙන කුඩා න්යෂ්ටියකින් – මෝර දතක්, තල්මසෙකුගේ කන් අස්ථියක් හෝ ගිනිකන්දකින් විසිවූ ප්යුමිස් කැබැල්ලකින්. අවශෝෂණ ක්රියාවලියක් (sorption) මගින්, අවට මුහුදු ජලයෙන් ඛනිජ ලවණ සෙමෙන් ඒක කේන්ද්රීය ස්ථර ලෙස එකතු වේ. “ඔබ එකක් කපා බැලුවොත්, ගසක වළලු මෙන් පෙනෙන වළලු ඔබට පෙනේවි,” ෆීස්ලර් සඳහන් කරයි. “ඒ වළලු ගණන් කරලා ගුලිකාවක වයස කියන්න පුළුවන්.”
මෙම මන්දගාමී, ඉවසීමෙන් සිදුවන නිර්මාණය හරහා හරිත සංක්රාන්තිය සඳහා අත්යවශ්ය ලෝහවලින් මෙම ගුලිකා පුරවා ඇත. “කෝබෝල්ට් මෙම ගුලිකාවල ඉහළ ප්රමාණවලින් පවතිනවා,” යැයි Canary Media හි මාධ්යවේදිනියක වන ෆීස්ලර් පවසයි. විදුලි Kia EV9 රථයක අභිමානවත් හිමිකාරිනියක ලෙස, ඇය සැපයුම් දාමය පිළිබඳව දැඩි ලෙස දැනුවත් ය. ලෝකයේ කෝබෝල්ට් වලින් වැඩි ප්රමාණයක් ලැබෙන්නේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්වලින් පීඩා විඳින කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයෙනි. ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමට පක්ෂපාතී අයට, ජාත්යන්තර මුහුදු පත්ලෙන් මෙම ගුලිකා ලබා ගැනීම වඩාත් සදාචාරාත්මක විකල්පයක් ලෙස පෙනේ.
“ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ මැන්හැටන් නගරයක්”
මෙම වාණිජ තර්කය පහසු උපකල්පනයක් මත රඳා පවතී: එනම්, ගැඹුරු මුහුදු තැනිතලා යනු ජීවයක් නැති ‘සාගර කාන්තාරයක්’ බවයි. ෆීස්ලර් පවසන පරිදි, වෙළඳ ප්රචාරණ තර්කය වන්නේ, ගුලිකා “ගොල්ෆ් පිටියක ඇති ගොල්ෆ් බෝල වගේ නිකන් තියෙන්නේ – ඒවා අහුලගත්තට කිසිම හානියක් වෙන්නේ නෑ” යන්නයි.
කෙසේ වෙතත්, මෙය බරපතල වැරදි අර්ථකථනයක් බව විද්යාව දැන් හෙළි කරමින් සිටී. මෙම ගුලිකා ඇත්තෙන්ම සජීවී පරිසර පද්ධති වේ. ඒවායේ රළු, සිදුරු සහිත බාහිර පෘෂ්ඨය, විශ්මයජනක ලෙස විවිධ වූ ක්ෂුද්ර ජීවීන් සඳහා කදිම වාසස්ථානයක් සපයයි. එක් විශේෂඥයෙකු ජැක්ස්ට විස්තර කළ පරිදි, මෙම ගුලිකා, ක්රියාකාරකම්වලින් පිරුණු විවිධ අසල්වැසි ප්රදේශ සහිත “ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ මැන්හැටන් නගරයක්” වැනිය.
වඩාත් විශ්මයජනක කරුණ නම්, මෙම ක්ෂුද්රජීවී මහා නගරයට තමන්ගේම ජීව ආධාරක පද්ධතියක් තිබිය හැකි බව සොයා ගැනීමයි. 2023 වසරේ අධ්යයනයකින් යෝජනා වූයේ මෙම ගුලිකාවලට ඔක්සිජන් නිපදවිය හැකි බවයි. මුහුදු ජලය සහිත මුද්රා තැබූ කුටියක තබා ගුලිකා නිරීක්ෂණය කළ පර්යේෂකයන්ට කුටිය තුළ ඔක්සිජන් මට්ටම ඉහළ යන බව පෙනී ගියේය. “මුලදී ඔවුන් සිතුවේ මෙය ක්ෂුද්ර ජීවීන්ගේ ලෝකයක් විය හැකි බවයි,” ෆීස්ලර් පැහැදිලි කරයි. නමුත් විද්යාඥයන් ඕනෑම ජීවියෙකු විනාශ කිරීම සඳහා රසායනික කොක්ටේල් එකක් පරීක්ෂණයේදී හඳුන්වා දුන් විට පවා, එම පාෂාණ ගූලිකා මගින් ඔක්සිජන් නිෂ්පාදනය දිගටම සිදු විය.
එම නිගමනය රැඩිකල් මෙන්ම අනපේක්ෂිත විය: ඔක්සිජන් ජනනය කරන්නේ පාෂාණය විසින්ම විය යුතුය. පර්යේෂකයන්ගේ න්යාය වන්නේ, මුහුදු ජල විද්යුත් විච්ඡේදනය (seawater electrolysis) නම් ක්රියාවලියක් මෙහි සිදුවන බවයි. එහිදී ගුලිකාවේ ලෝහමය සංයුතිය එයට බැටරියක් මෙන් ක්රියා කිරීමට ඉඩ සලසමින්, ජල අණු හයිඩ්රජන් සහ ඔක්සිජන් ලෙස වෙන් කරයි. “මුහුදු පත්ලේ ඇති බැටරි යන්න මෙහි ප්රධාන අදහසයි,” ෆීස්ලර් පවසයි. මෙය ඔප්පු වුවහොත්, “අඳුරු ඔක්සිජන් (dark oxygen)” පිළිබඳ මෙම සොයාගැනීම, සූර්යාලෝකය නොමැතිව ජීවය පවත්වා ගත හැකි ආකාරය පිළිබඳ අපගේ අවබෝධය මූලික වශයෙන් වෙනස් කරනු ඇත.
කිසිදා සුව නොවන කැළැල්
ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමේ උත්සාහය අලුත් දෙයක් නොවේ. 1970 දශකයේදී, ධනවත් ඇමරිකානු ව්යවසායකයින් පිරිසක් – ෆීස්ලර් හඳුන්වන පරිදි “එකල සිටි ‘සිලිකන් වැලි සහෝදරයන්’ (Silicon bros)” – මෙම තාක්ෂණය දියුණු කිරීමට මුදල් යෙදවූහ. 1970 දී, ඔවුන් දකුණු කැරොලිනා වෙරළට සැතපුම් 100 කට වඩා දුරින් ලොව ප්රථම සාර්ථක ගැඹුරු මුහුදු පතල් පරීක්ෂණය සිදු කළහ. නමුත් එම ව්යාපාරය කිසි විටෙකත් ලාභදායී නොවීය, සමාගම් බංකොලොත් වූ අතර, එම අත්හදා බැලීම අමතක වී ගියේය. එම ස්ථානය අවසානයේ එක්සත් ජනපද රජයට අහිමි වූ අතර, එහි වාර්තා ගබඩා පහසුකමක තිබූ අතින් ලියන ලද සටහන් වලට පමණක් සීමා විය.
ෆීස්ලර් සහ ජැක්ස්ගේ චිත්රපටයේ චරිතයක් වන ආචාර්ය ජේසන් චේටර්, එම ස්ථානය නැවත සොයා ගැනීම සඳහා වසර ගණනාවක් තිස්සේ සාක්ෂි එකතු කළේය. වසර 50 කට පසු ඔහු අවසානයේ රොබෝ කැමරා පහළට යැවූ විට, ඔහු දුටු දෙය බිය උපදවන සුළු විය. “ඔහු කීවේ, ‘ඒ අය ඊයේ එතන හිටියා වගේ තමයි පෙනුණේ’,” ෆීස්ලර් සිහිපත් කරයි. පතල් වාහනයෙන් ඉතිරි වූ පීලි මුහුදු පත්ලේ පැහැදිලිවම ඉතිරිව තිබුණි. එය භෞතික කැළඹීම්වලින් සුවය ලැබීමට ගැඹුරු සාගරයට ඇති නොහැකියාව පිළිබඳ සාක්ෂියකි. මෙම එකම රූපය, කිසිදු බලපෑමක් නොමැති පතල් මෙහෙයුමක් පිළිබඳ අදහස බලවත් ලෙස ප්රතික්ෂේප කරයි.
ගෝලීය මංසන්ධියක්
අද, මෙම විවාදය ජාත්යන්තර වේදිකාවේ දිග හැරෙමින් පවතී. ජාත්යන්තර මුහුදේ ඇති මුහුදු පත්ල නීත්යනුකූල ව “සමස්ත මානව වර්ගයාගේ පොදු උරුමය” ලෙස නම් කර ඇති අතර, එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුබද්ධ International Seabed Authority හෙවත් ජාත්යන්තර මුහුදු පත්ල අධිකාරිය (ISA) නම් ආයතනයක් මගින් සියලු ජාතීන්ගේ යහපත සඳහා කළමනාකරණය කළ යුතුය. ISA දැනට දැඩි සාකච්ඡාවල නිරතව සිටින අතර, The Metals Company වැනි ලෝහ අලවි සමාගම් හා අනෙකුත් මුල් පෙළේ පතල් අපේක්ෂකයින්ගෙන් එල්ල වන පීඩනයට මුහුණ දෙමින්, අනාගත සූරාකෑම සඳහා නීති මාලාවක් නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කරයි.
උපහාසයට කරුණ නම්, “අඳුරු ඔක්සිජන්” සොයා ගැනීමට තුඩු දුන් පර්යේෂණයට අරමුදල් සපයනු ලැබුවේ The Metals Company විසින් වීමයි. අධ්යයනය ප්රකාශයට පත් කළ විට, මාධ්ය තුළ මහත් ආන්දෝලනයක් ඇති කරමින් සහ ISA රැස්වීමක නියෝජිතයන් කැළඹීමට පත් කරමින්, එම විද්යාව සඳහා මුදල් ගෙවූ සමාගම වහාම එය අපකීර්තියට පත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. ඔවුන් විධිමත් ප්රතික්ෂේප කිරීමක් ඉදිරිපත් කර ඇත, නමුත් ෆීස්ලර් පෙන්වා දෙන පරිදි, එය තවමත් විද්යාත්මක වලංගුභාවය සඳහා අවශ්ය දැඩි සම සමාලෝචන ක්රියාවලිය (peer-review process) සමත් වී නොමැත.
ලෝකය සාකච්ඡා කරමින් සිටින අතරතුර, සමහරු තනිවම ක්රියා කිරීමට තීරණය කර ඇත. ට්රම්ප් පරිපාලනය, ගැඹුරු මුහුදේ පතල් කැණීමට අපේක්ෂා කරන ඇමරිකානු සමාගම්වලට සහාය වීම සඳහා විධායක නියෝගයක් නිකුත් කර ඇති අතර, එය ISA හි අධිකාරියට සහ එය නියෝජනය කරන ගෝලීය එකඟතාවයට සෘජුවම අභියෝග කරන ඒකපාර්ශ්වික පියවරකි. “ගැඹුරු මුහුදු පතල් කැණීම සම්බන්ධයෙන් ඇමරිකානු ස්ථාවරය සහ ගෝලීය ස්ථාවරය අතර මෙම අඛණ්ඩ සටන පැවතෙනු ඇත,” යැයි ජැක්ස් පවසයි.
ISA සිය වසරකට දෙවරක් පැවැත්වෙන රැස්වීම් දිගටම කරගෙන යන විට සහ විද්යාඥයන් ගුලිකාවල තවත් රහස් හෙළි කිරීමට තරඟ වදින විට, ලෝකය සිටින්නේ මංසන්ධියකය. ගැඹුරු මුහුදේ ඇති මේ අල ගෙඩි ප්රමාණයේ පාෂාණ අපගේම ප්රමුඛතාවයන්ට කැඩපතක් අල්ලා සිටී: පෘෂ්ඨය මත හරිත අනාගතයක් පිළිබඳ පොරොන්දුව වෙනුවෙන්, අප යන්තම් තේරුම් ගෙන ඇති අභිරහස් සහ වැදගත් පරිසර පද්ධතියක් විනාශ කිරීමේ අවදානමක් අප ගන්නවාද, නැතහොත් පෘථිවියේ අවසාන මහා වනය කැප කිරීමට නොහැකි තරම් වටිනා බව අප තීරණය කරනවාද?
සයන්ටිෆික් ඇමරිකන් සඟරාව ඇසුරෙනි
- ලෝකය රත්වෙද්දී අපට දැනෙන දේ: උණුසුම් තරංග සහ දේශගුණික විපර්යාස
🌍🌡️ ගංවතුර, නියඟය, දරාගන්න බැරි උණුසුම, ඇට මිදුළු දක්වා දැනෙන සීතල කුණාටු… මේ හැමදේකටම හේතුව “උණුසුම” කිව්වොත් ඔබ පුදුම වෙයිද? අපි මේ ගැන සරලව තේරුම් ගනිමු. උණුසුමේ විද්යාව: එකම හේතුව, විවිධ ප්රතිඵල උණුසුම් තරංග (Heat Waves) කියන්නේ මොකක්ද කියලා තේරුම්ගන්න හරිම ලේසියි. ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යන විට, විශේෂයෙන්ම ග්රීෂ්ම කාලයට, දවල් සහ රාත්රී කාලය වඩාත්… Read more: ලෝකය රත්වෙද්දී අපට දැනෙන දේ: උණුසුම් තරංග සහ දේශගුණික විපර්යාස - සෛල න්යාය ( (Cell Theory) යනු කුමක් ද?
සෛල න්යාය (Cell Theory)ජීව විද්යාත්මක වාදයන් අතර සුවිශේෂී ස්ථානයක් සෛල න්යායට හිමිවේ. මෙම න්යායේ මූලාරම්භය දාහත්වන සියවසේදී අන්වීක්ෂය සොයාගැනීමත් සමග සිදුවිය. රොබට් හුක් (1635–1703) එකල ලන්ඩනයේ රාජකීය සංගමයේ පරීක්ෂණ භාරකරු ලෙස ප්රසිද්ධියට පත්ව සිටියේය. ඔහු විසින් නිර්මාණය කරන ලද විශිෂ්ට සංයුක්ත අන්වීක්ෂයක් භාවිතයෙන් කුඩා ජීවීන් නිරීක්ෂණය කළේය. හුක්, කිරළ ශාකයේ තුනී සිවියක් නිරීක්ෂණය කිරීමේදී එහි… Read more: සෛල න්යාය ( (Cell Theory) යනු කුමක් ද? - මොකක්ද මේ එල් නිනෝ
ස්පාඤ්ඤ බසින් එන එල්-නිනෝ (El Niño) යන නම ක්රිස්තු දරුවා යන තේරුම ගෙන දෙයි. බොහෝ විට නත්තල් සමයේ දී තම මුහුදු කලාපයේ හට ගන්නා උණුසුම් ජල ප්රවාහය හැඳින්වීමට එල්-නිනෝ යන නම දකුණු ඇමෙරිකාවේ පෙරුවියානු මසුන් මරන්නන් විසින් භාවිත කර තිබුණි. ලා-නිනා යන්නෙන් ගැහැණු දරුවා යන අදහස දෙන අතර ලා-නිනා (La Niña) යන්න දකුණු ඇමෙරිකාවට ඔබ්බෙන්… Read more: මොකක්ද මේ එල් නිනෝ - ළමා ලිංගික අපයෝජනය: ළමා ලිංගික අපචාරය මගහරවා ගැනීම
මුළු ලොව පුරා සෑම ගැහැණු ළමයි දහ දෙනකුගෙන් දෙදෙනෙක්ද, සෑම පිරිමි ළමයි දහදෙනෙකුගෙන් එක් කෙනෙක්ද ළමා වියේදීම ලිංගික වශයෙන් අපයෝජනයට භාජනය වී ඇත. මෙම සංඛ්යාලේඛන සමස්ත ලෝකය වෙනුවෙන් නිසා ඒ ඒ රටවල මෙම තත්ත්වය සුළු වශයෙන් අඩු වැඩි විය හැකි වුවත් ලංකාවේ ළමුන්ද ලිංගිකව අපයෝජනයට ලක් වන බව සැඟවිය යුතු රහසක් නොවේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම… Read more: ළමා ලිංගික අපයෝජනය: ළමා ලිංගික අපචාරය මගහරවා ගැනීම - වයසට යන මොළය
විද්යාව පිළිබඳ ගැටලුවක් (A Question of Science): බ්රයන් කොක්ස්: ආයුබෝවන්, මම බ්රයන් කොක්ස්. Francis Crick ආයතනයේ සිට ගෙන එන “A Question of Science” වෙත ඔබව සාදරයෙන් පිළිගන්නවා. අද අපේ මාතෘකාව වෙන්නේ ‘වයසට යන මොළය’ සහ ඒ වයසට යාමේ ක්රියාවලිය වැරදුණාම මොකද වෙන්නේ කියන එකයි. දැනට ලෝකයේ මිලියන 55ක පමණ පිරිසක් ඩිමෙන්ශියාවෙන් (Dementia) පෙළෙනවා. 2050 වෙද්දී… Read more: වයසට යන මොළය - පිටසක්වළ අහස (Alien skies) සහ ජිවයට හිතකර ග්රහලෝක
දශකයකට පෙර, මෙතෙක් සොයාගත් වඩාත්ම ජීවයට හිතකර බාහිර ග්රහලෝකය විය හැකි ග්රහලෝකයක් අපට නිරීක්ෂණය විය. ජීවය පවත්වා ගැනීම සඳහා ඊට අවශ්ය අවසාන තීරණාත්මක සාධකය ඇත්දැයි අප දැන් සොයා බැලීමට සූදානම් වෙමු. පෘථිවියේ ප්රමාණයට සමාන ග්රහලෝක හතක් ඒවායේ කුඩා තරුව අසල මනාව පෙළගැසී ඇත. පළමුවැන්න ඉතාමත් උණුසුම් වන අතර එහි මතුපිට බොහෝ විට ලාවා වගුරු බිමක්… Read more: පිටසක්වළ අහස (Alien skies) සහ ජිවයට හිතකර ග්රහලෝක - ප්රබල එල්නිනෝ (El Niño) තත්ත්වයක් නිර්මාණය වෙමින් පවතී. ඉතිහාසය දෙස බැලුවහොත්, එය දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ හැකිය.
පර්යේෂකයන්ට අනුව, අතීතයේ සිදු වූ විශාලතම සිදුවීම් මානව ඉතිහාසයේ ගමන් මග වෙනස් කර ඇත. දැන් මතු වෙමින් පවතින තත්ත්වය ඓතිහාසික සැසඳීම්වලට ලක් වෙමින් තිබේ. එල්නිනෝ සංසිද්ධිය නිසි ලෙස වටහා ගැනීමට බොහෝ කලකට පෙර සිටම, එය මානව වර්ගයා මත සිය සලකුණු තබමින් සිටියේය. පැසිෆික් සාගරයේ සුළං සහ ජල උෂ්ණත්වයේ ප්රබල වෙනස්වීම් මගින් ගෝලීය කාලගුණික රටාවන් විශාල… Read more: ප්රබල එල්නිනෝ (El Niño) තත්ත්වයක් නිර්මාණය වෙමින් පවතී. ඉතිහාසය දෙස බැලුවහොත්, එය දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ හැකිය. - ගිනිගත් සාදය
ප්රධාන චරිත: කතාව: 1392 වසරේ එක්තරා දිනයක, ප්රංශයේ හයවන චාල්ස් රජු වනාන්තරයකදී හදිසි මානසික වියවුලකට පත්විය. එහිදී ඔහු තම පවුලේ අයට සහ මිතුරන්ට පහර දීමට පටන් ගත්තේය. මේ සිදුවීමෙන් පසු, ඔහුව පැරිස් නුවරට ගෙනැවිත්, ශීත කාලය පුරාම විශේෂ වෛද්ය ප්රතිකාර යටතේ තබන ලදී. ඔහුගේ මනස සුවපත් කිරීමේ අරමුණින්, රජවාසල නොනවතින උත්සව මාලාවක් සංවිධානය කෙරිණි. උත්සවයක්… Read more: ගිනිගත් සාදය - ස්ටීවන් හෝකින් නිවැරදියි! කළු කුහර පිළිබඳ ඔහුගේ ප්රමේයය ගුරුත්වාකර්ෂණ තරංග මගින් සනාථ වෙයි
විශ්වයේ අරුම පුදුම වස්තූන් වන කළු කුහර පිළිබඳව සුප්රකට විද්යාඥ ස්ටීවන් හෝකින් විසින් වසර 50කට පෙර ඉදිරිපත් කළ වැදගත් න්යායක්, නවීන ගුරුත්වාකර්ෂණ තරංග නිරීක්ෂණ තාක්ෂණය භාවිතයෙන් ඉතා ඉහළ නිරවද්යතාවයකින් සනාථ කිරීමට විද්යාඥයින් කණ්ඩායමක් සමත් වී තිබෙනවා. 🌌හෝකින්ගේ “වර්ගඵල ප්රමේයය” යනු කුමක්ද?1971 දී ස්ටීවන් හෝකින් විසින් කළු කුහර වර්ගඵල ප්රමේයය (black hole area theorem) ඉදිරිපත් කළා.… Read more: ස්ටීවන් හෝකින් නිවැරදියි! කළු කුහර පිළිබඳ ඔහුගේ ප්රමේයය ගුරුත්වාකර්ෂණ තරංග මගින් සනාථ වෙයි - එන නොවැම්බරයේ ව්යසනකාරක ප්රබල එල් නිනෝ තත්වයක් ඇති වන බවට ඇති අනාවැකි නිවැරදිද?
ඔව්, විශ්වසනීයයි කියලා කියන්න පුළුවන්. ඒ කියන්නේ ප්රධාන කාලගුණ අනාවැකි ආයතන දැන් 2026 අග භාගයේ El Niño තත්ත්වයක් වර්ධනය වී දිගටම පවතින හැකියාව ඉහළයි කියලා බලනවා. හැබැයි “November වෙද්දී super El Niño එකක් එනවා” කියන විශේෂ ප්රකාශය තවමත් නියතයක් ලෙස නොව, සම්භාවිතාමය අනාවැකියක් ලෙස බැලිය යුතුයි. පසුගිය මාස කිහිපයේදී ලැබෙන සංඥා සැලකිය යුතු ලෙස ශක්තිමත්… Read more: එන නොවැම්බරයේ ව්යසනකාරක ප්රබල එල් නිනෝ තත්වයක් ඇති වන බවට ඇති අනාවැකි නිවැරදිද? - අපද්රව්ය යුද්ධය: පාරිභෝගිකවාදය විසින් මිහිතලය කුණු කන්දක් කරන අයුරු
ජැරඩ් සුලිවන් (Jared Sullivan) විසින් රචිත Valley So Low: One Lawyer’s Fight for Justice in the Wake of America’s Great Coal Catastrophe කෘතිය සහ තවත් පාරිසරික විමර්ශන කිහිපයක් ඇසුරින් සැකසිණි. වසර සියයකට පෙර, ටී.එස්. එලියට් (T. S. Eliot) තම The Waste Land කාව්යය හරහා එකල සංස්කෘතියේ පිරිහීම නිරූපණය කිරීමට හිස් බෝතල්, සැන්ඩ්විච් කොළ සහ සිගරට්… Read more: අපද්රව්ය යුද්ධය: පාරිභෝගිකවාදය විසින් මිහිතලය කුණු කන්දක් කරන අයුරු - මතක ශක්තියේ ලෝක ශූරයෙකු වන්නේ කෙසේද?
අසාමාන්ය මතක ශක්තියක් ඇති පුද්ගලයෙකුගේ මනස අභ්යන්තරය ගවේෂණය කිරීමට විද්යාඥයන් සමත්ව තිබේ. එමගින් අපගේ මතක ශක්තිය වර්ධනය කරගත හැකි ආකාරය පිළිබඳව වැදගත් ඉඟි කිහිපයක් අනාවරණය කරගෙන ඇත. – අලකනන්දා දාස්ගුප්තා (Alakananda Dasgupta) නෙල්සන් ඩෙලිස් යනු සය වතාවක්ම ඇමරිකාවේ මතක ශක්තිය පිළිබඳ ශූරතාව (USA Memory Championship) දිනාගත් පුද්ගලයෙකි. ඔහුට මිශ්ර කරන ලද කාඩ් පැකට්ටුවක අනුපිළිවෙල තත්පර… Read more: මතක ශක්තියේ ලෝක ශූරයෙකු වන්නේ කෙසේද? - විශ්වාසය සහ අවිශ්වාසය
ට්රම්පීය වර්ගයේ දේශපාලනය ගැන ෆුකුයාමාගේ විවරණයක්. විශ්වාසයෙහි (Trust) තීරණාත්මක ආකාර දෙකක් පවතී. පළමුවැන්න නම් නීතියේ ආධිපත්යය සහ පවතින ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව වැනි විධිමත් ආයතන කෙරෙහි පවතින විශ්වාසයයි. නීතිය පිළිබඳව පොදු අවබෝධයක් ජනතාව තුළ තිබිය යුතු අතර, රජය එම නීතිය ක්රියාත්මක කරනු ඇති බවට සහතිකයක් ඔවුන්ට තිබිය යුතුය. දෙවන ආකාරය නම් “සමාජ ප්රාග්ධනය” (social capital) ලෙස හඳුන්වනු… Read more: විශ්වාසය සහ අවිශ්වාසය - පක්ෂි නිරීක්ෂණය (Birdwatching) වයස්ගත වීම පරාජය කිරීමට උපකාරී වෙයිද?
දක්ෂ පක්ෂි නිරීක්ෂකයෙකු වීම ඔබේ සංජානන සෞඛ්යය (Cognitive Health) ඉහළ නැංවීමට හේතු විය හැක. පක්ෂි නිරීක්ෂකයෙකු ලෙස ඔබ වර්ධනය කරගන්නා කුසලතා, ඔබේ මොළයේ ක්රියාකාරිත්වය ඉහළ නැංවීම සඳහා මැනවින් ගැළපෙන බව කැනඩාවේ ටොරොන්ටෝ හි ‘බේක්රෙස්ට්’ (Baycrest) රෝහලේ විද්යාඥ පිරිසක් පවසති. ඔවුන්ගේ නවතම අධ්යයනයෙන් හෙළි වී ඇත්තේ, වසර ගණනාවක් තිස්සේ දුරදක්න (Binoculars) ආධාරයෙන් කුරුල්ලන් නිරීක්ෂණය කිරීම හරහා… Read more: පක්ෂි නිරීක්ෂණය (Birdwatching) වයස්ගත වීම පරාජය කිරීමට උපකාරී වෙයිද? - සහරා කාන්තාරයෙන් හමු වූ අලුත්ම ඩයිනෝසර දැවැන්තයා: ස්පයිනෝසෝරස් මිරාබිලිස් (Spinosaurus mirabilis)
සහරා කාන්තාරයේ අති දුෂ්කර ප්රදේශයක සිදුකළ කැණීම්වලින් අතිවිශාල නව ඩයිනෝසර විශේෂයක් සොයා ගැනීමට පාෂාණධාතු විද්යාඥයන් සමත්ව සිටිති. ලතින් භාෂාවෙන් ‘විශ්මයජනක’ යන අර්ථය ඇතිව ‘ස්පයිනෝසෝරස් මිරාබිලිස්’ (Spinosaurus mirabilis) ලෙස නම් කර ඇති මෙම දැවැන්තයා, මීට වසර මිලියන 95කට පෙර වර්තමාන බටහිර අප්රිකාවේ නයිජර් (Niger) රාජ්යයට අයත් භූමියේ ජීවත් වී ඇත. සාමාන්යයෙන් මෙවැනි මසුන් දඩයම් කරන ඩයිනෝසරයන්… Read more: සහරා කාන්තාරයෙන් හමු වූ අලුත්ම ඩයිනෝසර දැවැන්තයා: ස්පයිනෝසෝරස් මිරාබිලිස් (Spinosaurus mirabilis) - “ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව පෙරට වඩා නිරන්තරයෙන් තදින් දියවීමේ අන්තගාමී සිදුවීම්වලට මුහුණ දෙයි”
ග්රීන්ලන්තයේ අයිස් තට්ටුවල ඉතා ගැඹුරු ප්රදේශවල අයිස් ස්ථර අමුතුම ආකාරයේ රැළි ගැසුණු ස්වභාවයකින් (plume-like swirls) කැළඹෙමින් පවතින බව මෑතකදී ප්රකාශයට පත් වූ පර්යේෂණ වාර්තාවකින් හෙළි වේ. මෙම අමුතු ක්රියාවලිය තේරුම් ගැනීම හරහා, ග්රීන්ලන්තයේ අයිස් තට්ටු වේගයෙන් මුහුදට දිය වී යන ආකාරය වඩාත් නිවැරදිව පුරෝකථනය කිරීමට පර්යේෂකයන්ට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත. 2014 වසරේදී රේඩාර් තාක්ෂණය මගින් මෙම… Read more: “ග්රීන්ලන්ත අයිස් තට්ටුව පෙරට වඩා නිරන්තරයෙන් තදින් දියවීමේ අන්තගාමී සිදුවීම්වලට මුහුණ දෙයි” - වැඩිහිටියන්ගේ කායික දුබලතාවන් (Frailty) යළි යථා තත්ත්වයට පත් කළ හැක නව ප්රතිකාර ක්රමයක්
වයස්ගත වීම යනු අනිවාර්යයෙන්ම කායිකව දුබල වීම නොවේ. ප්රාථමික සෛල (Stem Cells) භාවිතයෙන් වයස්ගත වීමේදී සිදුවන කායික පසුබෑම යළි යථා තත්ත්වයට පත් කළ හැකි බව නවතම පර්යේෂණයක් මගින් අනාවරණය කරගෙන තිබේ. සර්කෝපීනියා (Sarcopenia): වයසට යෑමේදී මාංශ පේශි ස්කන්ධය අඩු වී යාම මෙහි ප්රධාන ලක්ෂණයකි. Cell Stem Cell සඟරාවේ පළ වූ නව පර්යේෂණයකට අනුව, ප්රාථමික සෛල… Read more: වැඩිහිටියන්ගේ කායික දුබලතාවන් (Frailty) යළි යථා තත්ත්වයට පත් කළ හැක නව ප්රතිකාර ක්රමයක් - ෆොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීමේ ජාත්යන්තර සමුළුව‘Beyond COP’ දේශගුණික සමුළුව විද්යාඥයන් ක්රියාකාරීත්වයේ කේන්ද්රස්ථානය බවට පත් කරයි. ක්රියාමාර්ග ගැනීමට සූදානම් රටවලට පොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් විය හැකි ක්රම පර්යේෂකයන් විසින් ඉදිරිපත් කරයි. නේචර් සඟරාවේ මරියානා ලෙන්හාරෝ විසිනි ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාමේ අනතුරු පිළිබඳව දශක ගණනාවක් තිස්සේ අනතුරු ඇඟවූ දේශගුණ විද්යාඥයන්ට, දැන් ඔවුන්ට සවන් දීමට සූදානම් රටවල් කිහිපයක් හමු වී තිබේ. පොසිල ඉන්ධන… Read more: ෆොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීමේ ජාත්යන්තර සමුළුව
- ඔබේ කවුළුව අසල ගැවසෙන ඩයිනෝසරයන්: අනෙකුත් ඩයිනෝසරයන් වඳ කළ උල්කාපාතයෙන් පක්ෂීන් බේරුණේ කෙසේද?
ටී. රෙක්ස් (T. rex) ඇතුළු දැවැන්ත ඩයිනෝසරයන් මිහිතලයෙන් අතුගා දැමූ උල්කාපාත ව්යසනයෙන් බේරී, අදටත් ජීවත්වන එකම ඩයිනෝසර විශේෂය බවට පත්වීමට නූතන පක්ෂීන්ට ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී ලක්ෂණ කිහිපයක් උපකාරී වූ අයුරු මෙහි විස්තර කෙරේ. කර්තෘවරු: කේන්ද්රා පියරේ-ලුවී, සුෂ්මිතා පාතක්, ඇලෙක්ස් සුගියුරා සහ නයීම් අමර්සි හොලිවුඩ් සිනමාවේ Jurassic Park වැනි චිත්රපට මාලාවන් හරහා මිනිසුන් සහ ඩයිනෝසරයන් එකට ජීවත්… Read more: ඔබේ කවුළුව අසල ගැවසෙන ඩයිනෝසරයන්: අනෙකුත් ඩයිනෝසරයන් වඳ කළ උල්කාපාතයෙන් පක්ෂීන් බේරුණේ කෙසේද? - ජීවය, යුරේනස්ගේ චන්ද්රයා මිරැන්ඩා මත විසුවේද?
දශක ගණනාවක් තිස්සේ තාරකා විද්යාඥයන් සිතුවේ යුරේනස්ගේ චන්ද්රයෙකු වන මිරැන්ඩා යනු පණ නැති, මිදුණු පාෂාණ ගෝලයක් බවයි. නමුත් දැන් නව අධ්යයනයකින් යෝජනා කරන්නේ, එම චන්ද්රයාගේ මතුපිටට යටින් ජලය – ඒ නිසාම ජීවයේ හැකියාවද – පවතින බවයි. මෙම සොයාගැනීම, කැපී පෙනෙන සොයාගැනීම් රැසක නවතම සිදුවීමක් පමණි. එමෙන්ම එය ජීවය සෙවීමේදී නව මංපෙත් ගවේෂණය කිරීමට තාරකා විද්යාඥයන්ව… Read more: ජීවය, යුරේනස්ගේ චන්ද්රයා මිරැන්ඩා මත විසුවේද? - ඇඟේ පතේ තැලුම් පාට ගැහෙන්නේ ඇයි?
මේස කොනක වැදීමක්, ක්රීඩා කරන විට සිදුවන වැටීමක්… මෙවැනි සුළු සිදුවීම් අපේ ජීවිතයේ සුලබය. ඒ මොහොතේ නොදැනුනත්, පසුදා උදෑසන සම මත දිස්වන දසුනෙන් අපට ඒ බව මතක් කර දෙයි: ඒ තැලුමකි. මුලදී රතු හෝ දම් පැහැයෙන් දිස්වන මෙම තැලුම, ක්රමයෙන් කොළ, කහ, සහ අවසානයේ දුඹුරු පැහැයට හැරී සම්පූර්ණයෙන්ම මැකී යයි. මෙම වර්ණ මාලාව ඇති කරන… Read more: ඇඟේ පතේ තැලුම් පාට ගැහෙන්නේ ඇයි? - ලොව පුරා උසස් අධ්යාපනය අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙයි
ලොව පුරා උසස් අධ්යාපනය, එහි අනාගතයට වල කැපීමට හෝ එය සහමුලින්ම වෙනස් කිරීමට තර්ජනය කරන විවිධාකාර අභියෝග සමුදායකට මුහුණ දෙමින් සිටී. එක්සත් ජනපදයේ, විශ්වවිද්යාල ෆෙඩරල් අරමුදල් විශාල ලෙස කප්පාදු කිරීම සහ තම ඉගැන්වීම් හා පර්යේෂණ න්යායපත්ර වෙනස් කරන ලෙසට රජයෙන් එල්ල වන පීඩනය සමඟ පොරබදමින් සිටී. එක්සත් රාජධානියේ, මූල්ය පීඩනයන් සමහර ආයතන බංකොලොත් වීමේ අද්දරටම… Read more: ලොව පුරා උසස් අධ්යාපනය අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙයි - හඳ අප සිතුවාට වඩා වයසයි.
අප සිතන්නේ චන්ද්රයා පෘථිවියේ ස්ථිර සගයෙකු ලෙසය: එනම් රාත්රියේ නිහඬ ආරක්ෂකයෙකු සහ පෘථිවියේ කැළඹිලි සහිත ඉතිහාසයේ දිගුකාලීන සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙසය. නමුත් එය සැමවිටම එහි නොතිබුණි: පවතින න්යායට අනුව, චන්ද්රයා මීට වසර බිලියන 4.35 කට පමණ පෙර, තරුණ පෘථිවිය සහ තියා (Theia) නම් කුඩා ග්රහලෝකයක් අතර සිදුවූ දැවැන්ත ගැටුමක ප්රතිඵලයක් ලෙස සෑදී ඇත. මෙම සිදුවීම සිදුවූ කාලය… Read more: හඳ අප සිතුවාට වඩා වයසයි. - මී මැස්සන් තහනම් කළ ඉතාලි දූපත
කටු පතොක් මලකින් පරාග එකතු කරන පතොක් මී මැස්සෙක් මෙම ආදරණීය කෘමීන්, පරාග සඳහා වන තරගයේදී තම වනගත නෑදෑයින් අභිබවා යමින් සිටීද? පහත කියැවෙන විප්ලවීය පර්යේෂණයක අරමුණ වූයේ එය සොයා බැලීමයි. ටස්කනි වෙරළට ඔබ්බෙන් අඩ සඳක හැඩැති කුඩා දූපතක් පිහිටා ඇත. ඉතාලි ගොඩබිමේ සිට පැයක දුරින් පිහිටි ජානුට්රි (Giannutri) දූපතේ බෝට්ටු නැවැත්වීමට ඇත්තේ වෙරළ දෙකක්… Read more: මී මැස්සන් තහනම් කළ ඉතාලි දූපත - නාර්සිස්වාදය (ස්වරූපරාගය) පිළිබඳ සත්යය
තමන් පිලිබඳවම මන්මත්වන නාර්සිස්වාදය (Narcissism) හෙවත් ස්වරූපරාගයේ වර්ග දෙකක් ඇති බවට වූ සොයාගැනීම, මිනිසුන්ට තම ජීවිතවල සිටින නාර්සිස්වාදීන් හඳුනා ගැනීමට උපකාරී විය හැකි බව ඩේවිඩ් රොබ්සන් පවසයි. සිය අත්දැකීම් දෙස ආපසු හැරී බලන විට, සිය පවුලේ සාමාජිකයෙකු සම්බන්ධයෙන් එම ද්විලක්ෂණ පැහැදිලිවම පෙනෙන්නට තිබුණු බව රොබිසන් පවසයි: පාලනය සඳහා වූ අධික අවශ්යතාවක්, අතිශයෝක්තියෙන් කරුණු දැක්වීමේ ව්යාධිජනක… Read more: නාර්සිස්වාදය (ස්වරූපරාගය) පිළිබඳ සත්යය - මිනිසුන්ගේ ආකර්ෂණය ෆෙරමෝන මගින් පාලනය වේද?
ෆෙරමෝන (Pheromones) යනු මොනවාද? ෆෙරමෝන යනු එක් ජීවියෙකු විසින් පරිසරයට මුදා හරිනු ලබන රසායනික සංඥාවකි. එම රසායනිකය, එම විශේෂයටම අයත් තවත් ජීවියෙකුගේ මොළයට බලපෑම් කර, නිශ්චිත චර්යාත්මක හෝ ශරීර විද්යාත්මක ප්රතිචාරයක් ඇති කරයි. සරලව කිවහොත්, එය එකම විශේෂයේ ජීවීන් අතර සන්නිවේදනය සඳහා භාවිතා කරන නොපෙනෙන රසායනික භාෂාවකි. “ෆෙරමෝන” යන වචනය පැමිණෙන්නේ ග්රීක භාෂාවෙනි; එහි pherein… Read more: මිනිසුන්ගේ ආකර්ෂණය ෆෙරමෝන මගින් පාලනය වේද? - කුඩා ප්රමාණයේ න්යෂ්ටික ප්රතික්රියාකක නිපදවීමට රෝල්ස්-රොයිස් සමාගමට පවුම් මිලියන 600ක ආයෝජනයක්
බ්රිතාන්යයේ ප්රථම කුඩා පරිමාණයේ මොඩියුලර් න්යෂ්ටික ප්රතික්රියාකාරක (Small Modular Reactors – SMR) නිපදවීමේ අරමුණින්, රෝල්ස්-රොයිස් (Rolls-Royce) සමාගම එංගලන්තයේ ජාතික ධන අරමුදලෙන් පවුම් මිලියන 599ක (ඩොලර් මිලියන 805ක) ආයෝජනයක් ලබා ගැනීමට සමත්ව තිබේ. මෙම අරමුදල් ප්රධාන වශයෙන්ම ඇන්ග්ලේසි (Anglesey) දූපතේ පිහිටි ‘විල්ෆා’ (Wylfa) කලාපයේ SMR ප්රතික්රියාකාරක සැලසුම් කිරීමේ කටයුතු සඳහා යොදා ගැනීමට නියමිතය. මොනවාද මේ SMR… Read more: කුඩා ප්රමාණයේ න්යෂ්ටික ප්රතික්රියාකක නිපදවීමට රෝල්ස්-රොයිස් සමාගමට පවුම් මිලියන 600ක ආයෝජනයක් - කෘත්රිම බුද්ධියට (AI) අපට හොඳ වෛද්ය උපදෙස් දිය හැකිද?
චැට්බොට් (chatbots), යන්ත්ර ඉගෙනුම (machine learning), සහ අනෙකුත් ස්වයංක්රීය තාක්ෂණයන් ලොව පුරා ව්යාප්ත වෙද්දී, කෘත්රිම බුද්ධි (AI) යුගයේ ජීවිතය කෙබඳු වේදැයි කරන විමසා බැලීමකි මේ. ඉදිරි වෛද්ය හමුවේදී තම වෛද්යවරයා වැරදි තොරතුරු ලබා දීමට නියමිත බව රෝගියෙකු දැන සිටියේ නම්, ඔවුන් වහාම එම හමුව අවලංගු කරනු ඇත. එහෙත්, ChatGPT වැනි උත්පාදක කෘත්රිම බුද්ධි ආකෘති (Generative… Read more: කෘත්රිම බුද්ධියට (AI) අපට හොඳ වෛද්ය උපදෙස් දිය හැකිද? - පිරිසිදු වාතය පිටතට පමණක් නොව ගෙතුළටත් අවශ්යයයිමනුෂ්ය පැවැත්මට හුස්ම ගැනීමට වඩා මූලික දෙයක් තවත් නැත. වාතය නොමැතිව මිනිසුන් මිනිත්තු කිහිපයකින් මිය යයි. පැවැත්මට අත්යවශ්ය ඔක්සිජන් මෙන්ම, වැඩි වැඩියෙන් මානව ක්රියාකාරකම් නිසා ඇතිවන දූෂක ද වාතයේ අඩංගු වේ. බලශක්තිය උත්පාදනයට අත්යවශ්ය වන දහන ක්රියාවලීන් මෙන්ම නූතන ජීවිතයේ සෑම අංගයකටම පදනම වන කාර්මික හා කෘෂිකාර්මික ක්රියාවලීන් මගින් මෙම දූෂක බාහිර වාතයට මුදා හරිනු… Read more: පිරිසිදු වාතය පිටතට පමණක් නොව ගෙතුළටත් අවශ්යයයි
- පෘථිවියේ ආරක්ෂාව: ග්රහකයක ( asteroid) ගමන් මග වෙනස් කළ බව නාසා (NASA) නිවේදනය කරයි
අභ්යවකාශ යානයක් (probe) භාවිතා කරමින් ග්රාහකයක ගමන් පථය වෙනස් කිරීමට තමන් සමත් වූ බව නාසා (NASA) ආයතනය නිවේදනය කර ඇත. පර්යේෂකයන්ට අනුව, මෙවැනි ආකාරයේ ප්රථම අත්හදා බැලීම මෙය වන අතර, එය අභ්යවකාශ වස්තූන්ගෙන් පෘථිවිය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා තැබූ වැදගත් ඉදිරි පියවරකි. අභ්යවකාශ යානයකට ග්රහකයක ගමන් පථය වෙනස් කළ හැකිද? 2026 මාර්තු 6 වන දින… Read more: පෘථිවියේ ආරක්ෂාව: ග්රහකයක ( asteroid) ගමන් මග වෙනස් කළ බව නාසා (NASA) නිවේදනය කරයි
තතු 
ප්රතිචාරයක් ලබාදෙන්න