සැමට විදු නැන නුවණ – Science Literacy for All

ජාන සහ ආරය (ප‍්‍රවේණිය)

එක් පරම්පරාවක් සතු ජාන ඊළග පරම්පරාවක් වෙත සම්පේ‍්‍රෂණය කිරීම නැතහොත් අළුත් පරම්පරාවකට ලබාදීම ආරය හෝ ප‍්‍රවේණිය වශයෙන් හැඳින් වෙයි. අපට උරුම වී ඇත්තේ අපගේ දෙමව්පියන් සතුව තිබූ ජානයි. අද අප ජීවත් වන ආකාරයේ අයවළුන් බවට පත් කිරීමට උදව් කර ඇත්තේ ප‍්‍රවේණියයි. අප අතර උස අය හෝ මිටි අය, කළු කෙස් ඇත්තන් හෝ තඹ පැහැ කෙස් ඇත්තන්, දුඹුරු ඇස් ඇති අය හෝ නිල් ඇස් ඇති අය සිටින්නේ ප‍්‍රවේණිය නිසයි.

කෙනෙකු සාමාන්‍ය ශිෂ්‍යයෙකු බවට පත් කිරීමට හෝ දක්ෂ මලල ක‍්‍රීඩකයෙකු බවට පත් කිරීමට හැකියාව ඇත්තේ ජාන වලටම ද යන ප‍්‍රශ්නය පැන නගියි. මෙයට පිළිතුර වන්නේ ප‍්‍රවේණිය ඒ සම්බන්ධව ඉතා වැදගත් මෙහෙයක් ඉටු කරන අතර ම අපගේ හැකියාවන් හා අභිරුචිය කෙරෙහි අප ජීවත්වන පරිසරය ද බලපෑ හැකි බවයි. පරිසරය යනුවෙන් අදහස් වන්නේ අප කෑමට ගන්නා ආහාරපාන මෙන් ම අප ආශ‍්‍රය කරන අයයි.

hqdefault

කෙනෙකුගේ ජාන විකෘති වීම හෝ වෙනස්වීම විවිධ ආබාධ ඇතිවීම කෙරෙහි බලපායි. ඇතැම් විට ජාන විකෘතිවීමේ බලපෑම නිසා හිසකෙස් වල වර්ණය වෙනස් වීම වැනි සුළු වෙනස්කම් ඇති වුවත් සමහර විකෘතිවීම් වල ප‍්‍රතිඵල ලෙස සෞඛ්‍ය ආබාධ ඇති වෙයි.

ශරීරයේ යම් ක‍්‍රියාවක් සිදු කිරීමට විශේෂිත වූ ජාන පිටපතක් එයට ඉටු කිරීමට නිශ්චිත වූ කාර්යය සාමාන්‍ය පරිදි සිදු නොකිරීම, එම ජානය විකෘති වීම හේතුවෙන් සිදුවන අවසන් ප‍්‍රතිඵලයයි. එහෙත් සෑම ජානයක ම වැඩිපුර පිටපත බැගින් පවතින නිසා එම ක‍්‍රියාව නියමාකාරයෙන් ඉටු කිරීමට සමත් ජාන පිටපතක් තවමත් ෙසෙල තුල පවතී. මෙවැනි අවස්ථාවක කිසිවක් සිදු නොවූ පරිදි ශරීරයට අවශ්‍ය ක‍්‍රියාවන් සමාන්‍ය ලෙස සිදු වෙයි. මෙය අලිංගි වර්ණ දේහ වල පිහිටි නිලීන ජාන වල ගති ලක්ෂණ සඳහා උදාහරණයකි. කෙනෙකුගේ යම් ක‍්‍රියාවක් සිදු කිරීමට අදාල වන නිලීන ජාන පිටපත් දෙකම විකෘති වූ විට රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන්නේ එම කාර්යය ඉටු කිරීමට අවශ්‍ය වන නියමිත ජානයේ ක‍්‍රියාකාරීව පවතින ජාන පිටපතක් ෙසෙල තුල නොමැති වන නිසාය.

ජාන,  එක්කෝ  ප‍්‍රමුඛ ජාන(dominant gene) හෝ නැතිනම් නිලීන ජාන (recessive gene)  වශයෙන් පවතී. ප‍්‍රමුඛ ජාන යුගලයක  එක් පටපතක් විකෘති භාවයට පත් වූ විට අනෙක් පිටපත ප‍්‍රමුඛ වී එය සතු ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරයි.

කෙනෙකු, විකෘති වූ ජාන සහිතවම උපත ලැබීමට පුළුවන. අනෙක් අතට නිරෝගී ජාන සහිතව උපත ලබා ජීවිත කාලය තුල යම් අවස්ථාවක දී  ජාන විකෘති භාවයට පත්වීමට ද පුළුවන. ජාන විකෘති වීම ෙසෙල පැරණි වීම නිසා මෙන් ම ශරීරය සමහර රසායන ද්‍රව්‍ය වලට හෝ විකිරණ වලට අනාවරණය වීම නිසා ද සිදුවිය හැක. වාසනාවකට මෙන් ෙසෙල මෙවැනි ජාන විකෘති වීම් හඳුනා ගැනීමට සමත් වන අතර ෙසෙල විසින් ම එවැනි විකෘති වීම් නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කර ගනී. කෙසේ නමුත් එසේ යථා තත්ත්වයට පත් කර ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් එම ෙසෙල, සමහර පිළිකා සෑදුන අවස්ථාවකදී මෙන්, රෝගී වෙයි.

ජාන විකෘති වීම පවතින්නේ ඩිම්බ ෙසෙල වල හෝ ශුක‍්‍රාණු ෙසෙල වල නම් දෙමව්පියන්ගෙන් දරුවන්ට ජාන විකෘතිය උරුම විය හැකිය. ශරීරයේ සෑම ෙසෙලයක් ම විකෘති ව පවතින්නේ නම් (මින් අදහස් වන්නේ ජාන විකෘති සහිත ව බිහි වූ දරුවෙක් නම් ) ශරීරයට එම ජාන යථා තත්ත්වයට පත් කර ගැනීමට හැකියාවක් නොමැත.

ජානමය ආබාධ යනු මොනවා ද?

ජාන විකෘති වීම් නිසා හට ගන්නා ආබාධ 4000 කට වඩා සොයා ගැනීමට පර්යේෂකයෝ සමත් ව සිටිති. කෙනෙකුගේ ජාන විකෘති වීම රෝගාබාධ තත්ත්වයන් ඇතිවීමට හේතු වූවත් ඇත්ත වශයෙන් ම ඔහුට රෝගාබාධ තත්ත්වය ස්ථිර වශයෙන් ම ඇති වේ යැයි කිව නොහැක.

සාමාන්‍යයෙන්, පුද්ගලයන්ගේ ෙසෙල අතරෙන් සෑම ෙසෙලයකම බොහෝ විට ජාන 5 ක් හෝ 10 ක් අතර ප‍්‍රමාණයක් විකෘති වීමට ඉඩ ඇත. සුවිෙශ්ෂී ප‍්‍රමුඛ ජානයක් විකෘති වීම හෝ නිලීන ජාන යුගලය ම විකෘති වීම නිසා ප‍්‍රශ්න ඇති වෙයිි. එසේම ප‍්‍රශ්න ඇති වීමට තවත් හේතුවක් වන්නේ එම ජාන විවිධ වෙනස් ජාන  සමග අනොන්‍ය ක‍්‍රියා සිදු කරන ආකාරය හෝ පරිසරය සමග අනොන්‍ය ක‍්‍රියා සිදු කරන ආකාරයයි. එය රෝග වර්ධනය වීමට වැඩි නැඹුරුතාවයක් දක්වයි.

genes

කෙනෙකුගේ ප‍්‍රමුඛ ජානයක් වෙනස්වීමකට ලක් වුවහොත් (එම වෙනස් වීම යම් රෝග තත්වයක් සමග සම්බන්ධ නම්)  ඔහුට හෝ ඇයට ඒ තත්ත්වය සම්බන්ධයෙන් වන රෝග ලක්ෂණ පහළ වෙයි. ඔහුගේ හෝ ඇයගේ සෑම දරුවෙකුට ම ඒ රෝගය ඇති වීමට හැකියාව 50% කි. එකෙන්ඩොප්ලේසියාව (achondroplasia ) (කුරු ෙහවත් වාමන බව ඇති කරන හේතුව) මාර්ෆාන් සින්ඩ්‍රොමය (Marfan syndrome) (සම්බන්ධක පටක ආබාධය) හන්ටින්ග්ටන් ආබාධය (Huntington disease) (ස්නායු පද්ධතිය පිරිහීමේ රෝගය) වැනි ආබාධයන් හා රෝග තත්ත්වයන් ප‍්‍රමුඛ ජාන වෙනස්වීම නිසා  හට ගන්නා රෝග අතර වේ.

නිලීන ජාන යුගලයෙන් එකක් විකෘති වූ පුද්ගලයින් වාහකයන් වශයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඔවුන්ට නිලීන ජාන දෙකෙන් එකක් වෙනස්වීම නිසා රෝගය වැළදෙන්නේ නැත. ඒ එම විකෘති වූ ජානයේ තැන නැත්නම් එයින් ඉටු කරන කාර්යය කිරීමට යුගලයේ අනෙක් නිරෝගී ජානය ඉදිරිපත් වන නිසාය. ඔවුන් වාහකයන් වන්නේ ඊළඟ පරම්පරාවට විකෘති වූ ජානය ප‍්‍රදානය කරන නිසාය. වාහකයන් දෙදෙනෙකුගේ සම්බන්ධයෙන් උපදින දරුවන්ට රෝගය වැළදීමට 25% කින් අවස්ථාවක් පවතී. එසේ වන්නේ දරුවාට දෙමව්පිය දෙදෙනාගෙන් ම විකෘති වූ ජාන ලැබීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. සිස්ටික් ෆයිබොසිස් (Cystic fibrosis) (වඩාත් සුලබ සංජානීය හෙවත් උපතේ සිට පැවතෙන රෝග තත්ත්වයක්) සිකල් සෙල් ඇනීමියා (sickle cell anemia) (රුධිරය සම්බන්ධ ආබාධයක්) ටැසිසාච්ස් ආබාධය (Tay-Sachs disease ) (ස්නායු පද්ධතියේ ආබාධයන් ට හේතු වෙයි.) වැනි රෝග මව්පිය දෙදෙනාගෙන් ම විකෘති වීම සහිත නිලීන ජාන ලැබීම නිසා දරුවන්ට ඇතිවිය හැකි රෝග සඳහා උදාහරණ වෙයි.

එක්ස් වර්ණදේහයේ අඩංගු නිලීන ජානයක් විකෘති වීම නිසා ඇතිවන ආබාධ සාමාන්‍යයෙන් පිරිමින්ට පමණක් සීමා වෙයි. ඊට හේතු වන්නේ පිරිමින්ට එක්ස් වර්ණදේහ එකක් පමණ පිහිටීමයි. ගැහැණු අයට එක්ස් වර්ණදේහ දෙකක් ඇති නිසා එක් එක්ස් වර්ණදේහයක අඩංගු ජානයක් විකෘති වුවත් ඔවුන්ගේ අනෙක් එක්ස් වර්ණදේහයේ අඩංගු අනුරූප ජානය ක‍්‍රියාත්මක වීම නිසා ඔවුන්ට රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් නොකිරීමට ඉඩ ඇත. හීමප්ලීයා (hemophilia) (රුධිරය කැටි නොගැසීමේ රෝගයක්) හා වර්ණ අන්දතාව එක්ස් වර්ණදේහයක අඩංගු ජානයක් විකෘති වීම නිසා හටගන්නා රෝගවලට උදාහරණ වෙයි.

සමහර අවස්ථාවල ඩිම්බයක් හා ශුකාණුවක් සංසේචනයෙන් සෑදෙන යුක්තානු ෙසෙලයේ අවශ්‍ය ප‍්‍රමාණයට වඩා වර්ණදේහ කිහිපයක් අඩංගු වීම දරුවන්ට ආබාධ ඇති වීමට හේතු වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස ඔවුන්ගේ සහලක්ෂණය(Down’ syndrome) හෙවත් මොංගල්තාව ලෙස ද දැක්වෙන ජානමය රෝගය වැළෙෙදන දරුවන්ගේ අංක 21 දරණ වර්ණදේහයේ අමතර පිටපතක් අඩංගු වීම දැක්විය හැකිය.

සමහර අවස්ථාවල තමන් ජාන විකෘති භාවයට පත් වී ඇතැයි සැක සහිත පුද්ගලයින්ට ඔවුන්ගේ දරුවන්ට ආරයෙන් සෑදෙන රෝග සෑදේ දැයි දැන ගැනීම සඳහා ජාන පරීක්ෂාවක් සිදු කර ගත හැක. ගර්භනී මව්වරුන්ටත් ඔවුන් දරාගෙන සිටින කලලයන්ගේ ජාන විකෘතිවීම් පිළිබඳව පරීක්ෂා කර ගත හැක. රුධිරය, සම හෝ කලලාවාරික තරල පරීක්ෂා කර කෙනෙකුගේ ජාන වෙනස්වීමකට භාජනය වී ඇත්දැයි පරීක්ෂා කළ හැක.

මෙම ලිපියේ මුල් කොටස ’’ජානයක් කියන්නේ කුමක් ද?’’ යන මැයෙන් 2016 අපි‍්‍රයෙල් 7දා තතු හි පළවිය.

KidsHealth (from Nemours) හි පළවූ  Genes and Heredity ලිපිය අසුරෙන් සකස් කළේ චන්දන තෙන්නකෝන්

 

ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ WordPress.com ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Google+ photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Google+ ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Twitter picture

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Twitter ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Facebook photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Facebook ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Basic HTML is allowed. Your email address will not be published.

Subscribe to this comment feed via RSS

%d bloggers like this: