නිව් ඔර්ලියන්ස් (New Orleans) සහ ෂැංහයි (Shanghai) වැනි ස්ථානවල ඇති විශාලතම දේශගුණික තර්ජනය දැන් භූමිය ගිලා බැසීම විය හැකිය.

ගංගා ඩෙල්ටා මත ගොඩනගා ඇති ජනාවාස තවදුරටත් ගිලා බසින්නේ නම්, සුළි කුණාටු හානිය මින් ඉදිරියට තවත් විශාල ගැටලුවක් බවට පත්වනු ඇත.

දශක ගණනාවක් තිස්සේ, වෙරළබඩ අවදානම් පිළිබඳ කතාවේ ප්‍රමුඛතම මාතෘකාව වූයේ දේශගුණික විපර්යාස සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමයි. නමුත් නවතම ගෝලීය අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දෙන්නේ, නිව් ඔර්ලියන්ස් සහ බැංකොක් වැනි නගරවල ජීවත් වන ජනතාව ඇතුළුව, ගංගා ඩෙල්ටාවල (river deltas) ජීවත් වන මිලියන සිය ගණනක් ජනයාට ඊටත් වඩා ක්ෂණික තර්ජනයක් ඔවුන්ගේ පාද යටින් දිග හැරෙමින් පවතින බවයි.

ලෝකයේ බොහෝ ප්‍රදේශවල භූමිය ගිලා බසිමින් පවතී – එමෙන්ම බොහෝ ස්ථානවල එය සිදුවන්නේ සාගර ජල මට්ටම ඉහළ යාමට වඩා වැඩි වේගයකිනි.

පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ සිදුවන ඉතා කුඩා වෙනස්කම් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා චන්ද්‍රිකා රේඩාර් තාක්ෂණය භාවිත කරමින් විද්‍යාඥයින් සොයාගෙන ඇත්තේ, ලෝකයේ ගංගා ඩෙල්ටා කලාපවලින් – එනම් ප්‍රධාන ගංගා මුහුදට එක්වන පහත් බිම්වලින් – අඩකට වඩා දැන් ගිලා බසිමින් පවතින බවයි. පෘථිවියේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ඩෙල්ටා බොහොමයකම, ගංවතුර අවදානමට දැන් ප්‍රධානතම හේතුව වී ඇත්තේ හුදෙක් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම පමණක් නොව, මෙම ක්‍රමික භූමි ගිලා බැසීමයි.

“මෙය සැබවින්ම කඩිනම් අවධානය යොමු කළ යුතු තත්ත්වයක්,” යනුවෙන් සදම්ප්ටන් විශ්වවිද්‍යාලයේ (University of Southampton) වෙරළබඩ විද්‍යාඥයෙකු සහ මෙම අධ්‍යයනයේ සම-කර්තෘවරයෙකු වන මහාචාර්ය රොබට් නිකොල්ස් (Prof Robert Nicholls) BBC Science Focus වෙත පැවසීය. “මීට පෙර ඩෙල්ටා ගිලා බැසීම පිළිබඳව කිසිවෙකුටත් ගෝලීය දැක්මක් තිබුණේ නැහැ. මෙම ගැටලුව කෙතරම් පුළුල්ව පැතිරී ඇත්ද යන්නත්, එයට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ දැඩි අවශ්‍යතාවයත් මෙම අධ්‍යයනයෙන් මනාව පෙන්නුම් කරනවා.”

භූමියේ යථාර්ථය (GROUND TRUTHS)

ගංගා ඩෙල්ටා පෘථිවි භූමි ප්‍රමාණයෙන් සියයට එකක් පමණක් ආවරණය කළද, ලෝකයේ විශාලතම නගර සමහරක සහ එහි වඩාත්ම ඵලදායී ගොවිබිම් වල මිලියන 350 ත් 500 ත් අතර ජනගහනයකට ඒවා රැකවරණය සපයයි. ඒවා ආර්ථික බලකේන්ද්‍ර, පාරිසරික වශයෙන් වැදගත් කලාප සහ අත්‍යවශ්‍ය ආහාර නිෂ්පාදන ප්‍රදේශ වේ. ඒ වගේම ඒවා ඉතා බිඳෙනසුලුය.

ඩෙල්ටා නිර්මාණය වී ඇත්තේ වසර දහස් ගණනක් පුරා තැන්පත් වූ බුරුල්, ජලය පිරුණු අවසාදිත (sediments) වලිනි. මානව මැදිහත්වීමක් නොමැතිව වුවද, මෙම අවසාදිත ඒවායේම බර හේතුවෙන් සෙමින් සම්පීඩනය වන අතර, එමඟින් ක්‍රමානුකූලව ගිලා බැසීමක් සිදු වේ.

ඓතිහාසිකව, එම ස්වභාවික ගිලා බැසීම තුලනය වූයේ ගංවතුර මගින් භූමියට නැවුම් අවසාදිත ගෙනැවිත් එක් කිරීමෙනි. නමුත් නවීන සංවර්ධනය විසින් එම තුලනය වෙනස් කර ඇත.

මෙම නව අධ්‍යයනයේදී, පර්යේෂකයින් විසින් 2014 සහ 2023 අතර ප්‍රධාන ගංගා ඩෙල්ටා 40 ක් පුරා චන්ද්‍රිකා මිනුම් විශ්ලේෂණය කර ඇති අතර, භූමිය කොතරම් වේගයෙන් ඉහළ යන්නේද හෝ පහළ යන්නේද යන්න පෙන්වන පළමු ඉහළ විභේදන (high-resolution) ගෝලීය චිත්‍රය නිර්මාණය කර ඇත.

එහි සොයාගැනීම් ඉතා පැහැදිලි මෙන්ම බියගන්වනසුලු විය. ඩෙල්ටා භූමි ප්‍රමාණයෙන් අවම වශයෙන් සියයට 35 ක් වත් මේ වන විට ගිලා බසිමින් පවතින අතර, බොහෝ ඩෙල්ටාවල පෘෂ්ඨයෙන් අඩකටත් වඩා ගිලා බසිමින් පවතී.

අධ්‍යයනය කරන ලද ගංගා ඩෙල්ටා 40 න් 18 කම, දේශීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට වඩා වේගයෙන් භූමිය ගිලා බසිමින් පවතී. එමෙන්ම සෑම ඩෙල්ටාවකම පාහේ, කලාපීය සහ ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට වඩා වේගයෙන් භූමිය පහළ බසින අවදානම් කලාප (hotspots) විද්‍යාඥයින් විසින් සොයාගෙන ඇත.

ආසියාව, අප්‍රිකාව, යුරෝපය සහ ඇමරිකා මහද්වීපය පුරාම මෙම රටාව පුනරාවර්තනය වේ: සාපේක්ෂ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යන්නේ සාගර ජලය ප්‍රසාරණය වන නිසා පමණක් නොව, භූමිය පහළට ගිලා බසින නිසා ද වේ.

භූගත ජලය පොම්ප කිරීම නිසා පොළොවේ ඇති අවසාදිත සම්පීඩනය වන අතර, එම අවසාදිත මත ඉදිකර ඇති නගර ගිලා බැසීමට ලක් වේ.

“සොයාගැනීම් ඉතා භයානක විය. ඩෙල්ටා භූමියෙන් අවම වශයෙන් සියයට 35 ක් වත් මේ වන විට ගිලා බසිමින් පවතී”

“අවදානම පිළිබඳ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බලන කල, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම හෝ භූමිය ගිලා බැසීම යන දෙකෙන් කවරක් සිදුවුවත් එයින් එතරම් වෙනසක් නැත,” නිකොල්ස් පැවසීය. “එම අවස්ථාවේදී ඇතිවන බලපෑම සමාන වේ, නමුත් ඒ සඳහා ලබා දිය යුතු ප්‍රතිචාර අනිවාර්යයෙන්ම එකම නොවිය හැකිය.”

මිනිසා විසින් ඇති කරන ලද පීඩනය (MAN-MADE PRESSURE)

මෙම අධ්‍යයනය මගින් භූමිය ගිලා බැසීමට හේතුවන මානව ක්‍රියාකාරකම් තුනක් පරීක්ෂා කරන ලදී:

• භූගත ජලය නිස්සාරණය
• අවසාදිත සැපයුම අඩුවීම
• නාගරික ව්‍යාප්තිය

මේවායින්, සමස්තයක් ලෙස භූමි ගිලා බැසීමට බලපාන ප්‍රබලතම සාධකය ලෙස කැපී පෙනුණේ භූගත ජලය පොම්ප කිරීමයි.

භූගත ජලාශවලින් ජලය ඉවතට පොම්ප කරන විට, ඒවා වටා ඇති මෘදු අවසාදිත කඩා වැටීමට හා එකට මිරිකීමට පටන් ගනී. මෙම ක්‍රියාවලිය බොහෝ දුරට ආපසු හැරවිය නොහැකි එකකි: වරක් අවසාදිත සම්පීඩනය වූ පසු, නැවත ජලය පිරුණද ඒවා පෙර තිබූ තත්ත්වයට පත් නොවේ.

අධ්‍යයනය කරන ලද ඩෙල්ටා 40 න් 10 කම, ගිලා බැසීමට බලපාන ප්‍රධාන සාධකය වූයේ භූගත ජලය අහිමි වීමයි. තවත් බොහෝ ඩෙල්ටාවල, එය (වේලි සහ ගංවතුර ආරක්ෂණ බැමි හේතුවෙන්) ගංගාවල අවසාදිත අඩුවීම සහ මෘදු පස් මත ගොඩනගන ලද ව්‍යාප්ත වන නගරවල අධික බර යන සාධක සමඟ සංයුක්ත වී ඇත.

මෙම පීඩනයන් විසින් කලක් මන්දගාමී භූ විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක්ව පැවති මෙය, වේගයෙන් ගමන් කරන පාරිසරික අර්බුදයක් බවට පත් කර ඇත.

ඇමරිකාවේ ගිලා බසින වෙරළ තීරය (AMERICA’S SINKING COAST)

මෙයට කදිම උදාහරණය වන්නේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ලුසියානා හි පිහිටි මිසිසිපි ගංගා ඩෙල්ටාවයි (Mississippi River Delta).

නව විශ්ලේෂණයෙන් තහවුරු වන්නේ ඩෙල්ටාව පුරා ගිලා බැසීම පුළුල්ව පවතින බවයි. එහි ප්‍රමාණයෙන් සියයට 90 කට වඩා ගිලා බසිමින් පවතින අතර වසරකට සාමාන්‍යයෙන් මිලිමීටර් 3.3 ක භූමි ප්‍රමාණයක් අහිමි වේ. සමහර ස්ථානීය කලාපවල මෙම වේගය ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී.

ෂැංහයි යනු එහි පොළව යටට ගිලා බසිමින් පවතින දැවැන්ත නගරවලින් (megacities) එකක් පමණි.

මෙම අගය කුඩා යැයි හැඟුණද, දශක ගණනාවක් පුරා එය එකතු වූ විට විශාල බලපෑමක් ඇති කරයි, විශේෂයෙන් එය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම සහ ප්‍රබල සුළි කුණාටු මගින් ඇති කරන අවදානම් සමඟ එකතු වූ විට තත්ත්වය වඩාත් බරපතල වේ.

පසුගිය සියවස තුළ මිසිසිපි ඩෙල්ටාවට වෙරළබඩ තෙත්බිම් වර්ග කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් අහිමි වී ඇති අතර, සෑම මිනිත්තු 100 කට වරක්ම පාපන්දු පිටියක් තරම් විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් විවෘත ජලයට අහිමි වීම විශ්මයට කරුණකි.

නැවුම් අවසාදිත වල හිඟකම මෙම ගැටලුවේ ප්‍රධාන කොටසකි. වේලි සහ බැමි මගින් ගංගා පිටාර ගැලීම නවත්වන අතර, එමගින් භූමිය ස්වභාවිකව නැවත ගොඩනැගීමට උපකාරී වන නව ද්‍රව්‍ය තැන්පත් වීම වළක්වයි. ඒ අතරම, ජලාපවහන පද්ධති, තෙල් සහ ගෑස් නිස්සාරණය සහ දශක ගණනාවක් තිස්සේ භූගත ජලය පොම්ප කිරීම හේතුවෙන් දැනටමත් බිඳෙනසුලු වී ඇති පස තවදුරටත් මිරිකීමකට හා දුර්වල වීමට ලක්ව ඇත.

සමහර ඩෙල්ටාවල ජනයා භූගත ජලය නිස්සාරණය නැවැත්වීම සහ පාලනය කළ ගංවතුර තත්ත්වයන්ට ඉඩ දීම වැනි පියවර මගින් ගිලා බැසීමට ප්‍රතිරෝධය දැක්වීමට උත්සාහ කළද, ඒ සඳහා ඇති එක් සරල විසඳුමක් වන්නේ එම ප්‍රදේශවලින් ඉවත්ව යාමයි. 1960 ගණන්වල සිට අඩුවෙමින් පවතින නිව් ඔර්ලියන්ස් හි ජනගහනය මෙම ප්‍රවේශයට උදාහරණයක් ලෙස නිකොල්ස් පෙන්වා දුන්නේය.

“යුරෝපයේ හෝ ආසියාවේ සමහර ප්‍රදේශවලට වඩා, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජනතාවට ඉවත්ව යාමේ අදහස බොහෝ විට හුරුපුරුදු විය හැකියි,” යනුවෙන් ඔහු සඳහන් කළේ, එහි ජනතාවගේ සංචලතාවය බොහෝ විට ඉහළ මට්ටමක පවතින බවත්, ඉඩම් පරිහරණය වෙනස් කිරීම වඩාත් පිළිගත හැකි බවත් පෙන්වා දෙමිනි.

දැවැන්ත නගර සඳහා අනතුරු ඇඟවීමක් (A WARNING FOR MEGACITIES)

උතුරු ඇමරිකාව බරපතල අවදානම් වලට මුහුණ දෙන අතරම, වඩාත්ම දරුණු ගිලා බැසීමේ අනුපාතයන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ දකුණු සහ ගිනිකොනදිග ආසියාවේ ප්‍රදේශවලය. එහි ඝන ජනගහනය කෘෂිකර්මාන්තය, කර්මාන්ත සහ පානීය ජලය සඳහා භූගත ජලය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී.

මීකොං (වියට්නාමය), ගංගා-බ්‍රහ්මපුත්‍ර (බංග්ලාදේශය සහ ඉන්දියාව), චාඕ ෆ්‍රායා (තායිලන්තය) සහ කහ ගඟ (චීනය) වැනි ඩෙල්ටාවල විශාල ප්‍රදේශ, වර්තමාන ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට වඩා වේගයෙන් ගිලා බසිමින් පවතී – සමහර ස්ථානවල එය වසරකට සෙන්ටිමීටරයකට වඩා වැඩි වේ.

බැංකොක්, ඩකා සහ ෂැංහයි වැනි දැවැන්ත නගර ගොඩනඟා ඇත්තේ මෙලෙස ගිලා බසින අත්තිවාරම් මතය.

මෙහි ඇති ශුභාරංචිය නම්, සියවස් ගණනාවක් පුරා අඛණ්ඩව සිදුවන ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම මෙන් නොව, මානව ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් සිදුවන ගිලා බැසීම් ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස්කම් හරහා ඉක්මනින් පාලනය කළ හැකි වීමයි. ටෝකියෝ නගරය ඒ සඳහා ලබා දිය හැකි පැහැදිලිම උදාහරණයකි.

ගංගා සහ බ්‍රහ්මපුත්‍ර ගංගාවලින් එන මිරිදිය ජලය බෙංගාල බොක්කෙහි (Bay of Bengal) පිහිටි ඒවායේ පොදු ඩෙල්ටාවේදී මුහුදු ජලය හමුවේ.

20 වැනි සියවසේ මැද භාගයේදී කර්මාන්තශාලා විසින් විශාල වශයෙන් භූගත ජලය පොම්ප කිරීම හේතුවෙන් ටෝකියෝ හි සමහර ප්‍රදේශ මීටර් 4 කට (අඩි 13 කට) වඩා ගිලා බැසීමට ලක් විය.

නමුත් ජලය නිස්සාරණය කිරීම සඳහා පනවන ලද දැඩි පාලනයන් සහ විකල්ප ජල සැපයුම් සඳහා කරන ලද ආයෝජනයන් හේතුවෙන් ගිලා බැසීමේ අනුපාතය වේගයෙන් පහත වැටුණි.

“බලධාරීන් හොඳ විකල්ප ජල සැපයුමක් ලබා දුන් අතර භූගත ජලය භාවිතය නැවැත්වීමට නීති ගෙනාවා,” නිකොල්ස් පැවසීය. “ඒ නිසා එක රැයකින් වගේ එම තත්ත්වය ස්ථාවර වුණා.”

මේ සඳහා වෙනත් ක්‍රමවේදද ඇත. ඩෙල්ටාවල කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශවල පාලනය කරන ලද ගංවතුර ඇති කිරීම මගින් පස නැවත පෝෂණය කිරීමට උපකාරී විය හැක.

නමුත් ගංගා ඒවායේ ඉවුරු උතුරා යන විට, අතීතයේදී ඩෙල්ටා ගොඩනැගීමට දායක වූ ද්‍රව්‍යම නැවත ගෙනැවිත් දෙනු ලැබේ. “සමහර අය මෙය හඳුන්වන්නේ ‘දුඹුරු රත්‍රන්’ (brown gold) කියලයි.”

මුහුදු බැමි (sea walls), වේලි සහ කුණාටු රැල්ල වළක්වන බාධක වැනි දැඩි ඉංජිනේරුමය ක්‍රම මගින්ද නාගරික ප්‍රදේශ ආරක්ෂා කළ හැක.

භූමිය අහිමි වීම (LOSING GROUND)

මෙම අධ්‍යයනයේ කතුවරුන් තර්ක කරන්නේ ගෝලීය දේශගුණික අවදානම් සැලසුම්කරණයේදී භූමිය ගිලා බැසීම පිළිබඳව භයානක අන්දමින් අඩු අවධානයක් යොමු වී ඇති බවයි. එයට අර්ධ වශයෙන් හේතු වී ඇත්තේ එය ග්‍රහලෝකයට බලපාන ගෝලීය ගැටලුවකට වඩා දේශීය ගැටලුවක් ලෙස සැලකීමයි.

නමුත් දේශීය යන්නෙන් කුඩා බවක් අදහස් නොවේ. දරුණුතම දේශගුණික තත්ත්වයන් යටතේ වුවද, ඉදිරි දශක ගණනාව තුළ බොහෝ ඩෙල්ටාවල සාපේක්ෂ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට ප්‍රධානතම හේතුව වන්නේ මෙලෙස භූමිය ගිලා බැසීමයි.

බොහෝ කලාප සඳහා, මූල්‍යමය සහ ආයතනික බාධාවන් හේතුවෙන් මහා පරිමාණ මැදිහත්වීම් අපහසු කර ඇත, කෙසේ වෙතත් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීම ප්‍රමාද කිරීම මගින් අනාගත අනුගතවීම් (adaptation) වඩාත් මිල අධික මෙන්ම කඩාකප්පල්කාරී එකක් වනු ඇත.

භූමිය ගිලා බැසි පසු, නගර නැවත ඉහළට එසවීම කළ හැකි විකල්පයක් නොවන අතර, ප්‍රජාවන්ට ඉවත්ව යාම සහ නැවත පදිංචි වීම පිළිබඳ දුෂ්කර තීරණ වලට මුහුණ දීමට සිදු විය හැකිය. නිකොල්ස් ප්‍රකාශ කළ පරිදි, “මෙහිදී කළ යුතු පළමු ප්‍රධානතම දෙය නම් මෙවැනි ගැටලුවක් පවතින බව හඳුනා ගැනීමයි.” ■