විඤ්ඤාණයේ අභිරහස: අපට අපව දැනෙන්නේ කෙසේද? (A Question of Science – විශේෂ පටිගත කිරීමක්)

හඬකැවීම සහ ඉදිරිපත් කිරීම: මහාචාර්ය බ්‍රයන් කොක්ස් (Professor Brian Cox) සහභාගී වන විශේෂඥයින්: මහාචාර්ය අනිල් සෙත්, ආචාර්ය කැතරිනා ෂ්මැක්, මහාචාර්ය ස්ටීව් ෆ්ලෙමින් සහ ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්

——————————————————————————–

බ්‍රයන් කොක්ස්: ආයුබෝවන්! ලන්ඩනයේ ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රික් ආයතනයේ සිට ගෙන එන ‘A Question of Science’ පොඩ්කාස්ට් වැඩසටහනට ඔබව සාදරයෙන් පිළිගන්නවා. මම මහාචාර්ය බ්‍රයන් කොක්ස්. පිළිකාවකට ප්‍රතිකාර හොයාගන්න පුළුවන්ද? කෘත්‍රිම බුද්ධියට (AI) අපි බිය විය යුතුද? මේ වගේ සමාජය මුහුණ දෙන දැවැන්තම විද්‍යාත්මක අභියෝග ගැන ලෝකයේ ඉහළම විද්‍යාඥයින්ගෙන් ප්‍රශ්න අහන වැඩසටහන තමයි මේ.

නමුත් අද අපේ මාතෘකාව, සමස්ත විද්‍යාව තුළම තියෙන කුතුහලය දනවනම සහ අද්භූතම මාතෘකාවක්. ඒ තමයි විඤ්ඤාණය (Consciousness), එහෙමත් නැත්නම් අපේ ‘සිහිය’. ස්නායු විද්‍යාවේ සහ මනෝවිද්‍යාවේ කොතරම් දියුණුවක් තිබුණත්, අපේ මොළය තුළ සිදුවන භෞතික ක්‍රියාවලීන් හරහා මේ කියන ‘අත්දැකීම් ලැබීමේ හැඟීම’ කොහොම නිර්මාණය වෙනවාද කියන එක තවමත් ලොකු රහසක්. අද අපි මේ අභිරහස ගැන කතා කරන්න විශේෂඥයින් හතර දෙනෙක් ආරාධනා කරලා තියෙනවා.

ඔවුන් තමයි; විඤ්ඤාණය ගැන වසර ගණනාවක් පර්යේෂණ කරන සසෙක්ස් විශ්වවිද්‍යාලයේ ස්නායු විද්‍යාඥ මහාචාර්ය අනිල් සෙත්, මොළය සහ ශරීරය තුළින් මායාවන් (hallucinations) ඇතිවන්නේ කෙසේදැයි අධ්‍යයනය කරන ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රික් ආයතනයේ ආචාර්ය කැතරිනා ෂ්මැක්, අපේ සිතුවිලි ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය ගැන පර්යේෂණ කරන ලන්ඩන් යුනිවර්සිටි කොලේජ් හි ස්නායු විද්‍යාඥ මහාචාර්ය ස්ටීව් ෆ්ලෙමින් සහ විද්‍යාව දර්ශනය හා ගැටෙන තැන් ගැන කතා කරන දාර්ශනිකයෙකු වන ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්.

අපි කෙලින්ම මාතෘකාවට බහිමු.

විඤ්ඤාණය යනු කුමක්ද?

බ්‍රයන් කොක්ස්: අපි මුලින්ම නිර්වචනයකින් පටන් ගමු. විඤ්ඤාණය කියන්නේ මොකක්ද?

අනිල් සෙත්: මම මේකට අවුරුදු 50 කට කලින් දාර්ශනික තෝමස් නාගල් දුන්නු ලස්සන නිර්වචනයක් පාවිච්චි කරන්නම්. “යම් ජීවියෙකුට, තමන් එම ජීවියා ලෙස සිටීම කෙබඳුද යන හැඟීමක් තිබෙනවා නම් එය විඤ්ඤාණයයි.” මට ‘මම’ විදිහට දැනෙන හැඟීමක් තියෙනවා. ඔබට ඔබ විදිහට දැනෙනවා. හැබැයි මේසයකට හෝ පුටුවකට එහෙම හැඟීමක් නැහැ.

කැතරිනා ෂ්මැක්: මගේ විදිහට නම්, විඤ්ඤාණය කියන්නේ සරලවම යම් දෙයක් ගැන අවබෝධයෙන් සිටීම සහ ලෝකය පිළිබඳ ආත්මීය අත්දැකීම් (subjective experiences) විඳීමට ඇති හැකියාවයි.

ස්ටීව් ෆ්ලෙමින්: මමත් ඒකට එකඟයි. ඒ වගේම අපේ මොළය ඇතුළේ අපි නොදැනුවත්ව සිදුවන (unconscious) වෙනත් ක්‍රියාවලීන් සහ අපිට දැනෙන විඤ්ඤාණය අතර පැහැදිලි වෙනසක් තියෙනවා කියන එකත් අපි මතක තියාගන්න ඕනේ.

විඤ්ඤාණය මොළය තුළ දැකිය හැකිද?

බ්‍රයන් කොක්ස්: මෙතන ඉන්න කෙනෙක් ප්‍රශ්නයක් අහනවා, අපිට විඤ්ඤාණය මොළය ඇතුළේ දකින්න පුළුවන්ද කියලා. අනිල්?

අනිල් සෙත්: අපිට විඤ්ඤාණයම දකින්න බැහැ. හැබැයි විඤ්ඤාණයේ “පා සටහන්” අපිට මොළයේ දකින්න පුළුවන්. ස්කෑන් යන්ත්‍රයක් හරහා මොළය දිහා බැලුවාම අපිට පේනවා මොන මොළයේ කොටස්ද වැඩ කරන්නේ, කොච්චර ශක්තියක් වැය වෙනවද කියලා. අපි යම් දෙයක් අත්විඳින කොට මොළයේ ඇතිවන වෙනස්කම් අපිට මනින්න පුළුවන්.

කැතරිනා ෂ්මැක්: ඔව්, ආත්මීය අත්දැකීම් මොළය ඇතුළේ පේන්න තියෙනවා. උදාහරණයක් විදිහට මායාවන් (hallucinations) ගමු. සමහර වෙලාවට ෆෝන් එක සාක්කුවේ තියෙනකොට කෝල් එකක් එනවා කියලා අපිට තදින්ම බලාපොරොත්තුවක් තියෙනවා නම්, ෆෝන් එක වයිබ්‍රේට් වුණා කියලා අපිට දැනෙනවා, ඇත්තටම එහෙම නොවී තිබුණත්. මේ වගේ වෙලාවට අපේ අත්දැකීමට අනුව මොළයේ ක්‍රියාකාරීත්වය වෙනස් වෙනවා.

ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්: මට මේකට එකඟ වෙන්න අමාරුයි. මම හිතන්නේ අපිට විඤ්ඤාණය මොළය ඇතුළේ දකින්න බැහැ. අනිල් සහ කැතරිනා කියන විදිහට අපිට දකින්න පුළුවන් විඤ්ඤාණයත් එක්ක සම්බන්ධ වුණු මොළයේ ක්‍රියාකාරීත්වයන් (correlates) විතරයි. කෙනෙකුට කටහඬක් ඇහෙනකොට ස්කෑන් එකකින් පේනවා මොළයේ කොටසක් ක්‍රියාත්මක වෙනවා කියලා. හැබැයි ඒ කටහඬ ඇහෙන එක “දැනෙන්නේ කොහොමද” කියන ආත්මීය හැඟීම ඒ ස්කෑන් යන්ත්‍රයට අහුවෙන්නේ නැහැ. ඒකයි මේ ප්‍රශ්නය විද්‍යාවට මෙතරම් අමාරු.

අනිල් සෙත්: මම ඇලෙක්ස් එක්ක සම්පූර්ණයෙන්ම එකඟ වෙන්නේ නැහැ. විද්‍යාවේ ගොඩක් දේවල් පටන් ගත්තේ ඔය වගේ සම්බන්ධතා (correlations) හොයාගැනීමෙන්. අපි දැන් ඒ සම්බන්ධතා මත පදනම් වෙලා න්‍යායන් ගොඩනගමින් ඉන්නේ. විඤ්ඤාණය කොහොමද ඇතිවෙන්නේ කියලා 100% ක්ම හරියටම කියන්න බැරි වුණත්, අපි දැන් ඒකට ගොඩක් කිට්ටු වෙලා ඉන්නේ.

මතකය සහ විඤ්ඤාණය

බ්‍රයන් කොක්ස්: ඊළඟ ප්‍රශ්නය: මතකය සහ විඤ්ඤාණය අතර තියෙන සම්බන්ධය මොකක්ද?

ස්ටීව් ෆ්ලෙමින්: ඒ දෙක අතර ඉතාම කිට්ටු සම්බන්ධයක් තියෙනවා. අපේ විඤ්ඤාණය තත්පර බාගයක් වගේ කාලයක් පුරා විහිදිලා තියෙන දෙයක්. අපි අත්දැකීම් ඒකාබද්ධ කරන්නේ එහෙමයි. මතකය නැත්නම් අපිට ‘මම’ කියන හැඟීම පවත්වගන්න අමාරුයි. ක්ලයිව් වෙයාරිං (Clive Wearing) කියන රෝගියාට 1980 ගණන්වල ඉඳන් අලුත් මතකයන් ගබඩා කරගන්න බැරි වුණා. ඔහු හැම තිස්සෙම ජීවත් වෙන්නේ තත්පර කිහිපයක සදාකාලික වර්තමානයක. ඔහුට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා, හැබැයි මතකය නැති නිසා ඔහුගේ අත්දැකීම සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්.

ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්: මතකය සම්පූර්ණයෙන්ම නැති අවස්ථාවක් ගැන හිතන්න. ඔබ අහසින් වැටෙමින් ඉන්නවා කියලා හිතන්න. හැම තත්පරයකදීම ඔබට ඊට කලින් තත්පරය ගැන කිසිම මතකයක් නැත්නම්, ඔබ වැටෙනවා කියලාවත් ඔබට තේරෙන්නේ නැහැ. මේකෙන් පේන්නේ විඤ්ඤාණය කියන්නේ අපි හිතනවාට වඩා ගොඩක් සරල මූලික දෙයක් වෙන්න පුළුවන් කියන එකයි. මතකය, හැඟීම් කියන්නේ විඤ්ඤාණය නෙවෙයි, විඤ්ඤාණයට කරන්න පුළුවන් සංකීර්ණ දේවල් කිහිපයක් විතරයි.

සතුන්ට සහ ශාකවලට සිහියක් තිබේද?

බ්‍රයන් කොක්ස්: සතුන්ට සහ ශාක වලට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවද කියලා අපේ ශ්‍රාවකයෙක් අහනවා.

කැතරිනා ෂ්මැක්: මම මීයන් යොදාගෙන පර්යේෂණ කරනවා. අපි මීයන්ට ශබ්ද ඇහෙන්න සලස්වලා ඒ ගැන ඔවුන් ප්‍රතිචාර දක්වන විදිහ බලනවා. සමහර වෙලාවට ශබ්දයක් නැති වුණත් ඔවුන්ට ශබ්දයක් ඇහුණා වගේ ප්‍රතිචාර දක්වනවා. ඒ කියන්නේ ඔවුන්ටත් යම්තාක් දුරකට ‘මායාවන්’ (hallucinations) අත්දකින්න පුළුවන් කියන එකයි. අපිට හරියටම කියන්න බැහැ ඔවුන්ගේ ආත්මීය අත්දැකීම කොහොමද කියලා, හැබැයි ඔවුන්ට යම් ආකාරයක සංජානනයක් තියෙනවා.

අනිල් සෙත්: බල්ලන්ට, බළලුන්ට, වානරයින්ට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා කියලා පැහැදිලියි. හැබැයි ගොළුබෙල්ලෙක් වගේ සතෙක් ගත්තොත් ඒක ටිකක් අපැහැදිලියි. මේක එක දිගට විහිදුණු රේඛාවක් (continuum) වගේ දෙයක්. ශාක වලට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා කියලා මම නම් හිතන්නේ නැහැ. මොකද සතුන්ගේ විඤ්ඤාණයට අවශ්‍ය වෙන කිසිම හැසිරීමක් හෝ ස්නායුමය පදනමක් ශාක වලට නැහැ.

ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්: ශාක වලට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා නම්, ඒක අර මම කලින් කිව්වා වගේ මතකය, සතුට, වේදනාව කිසිවක් නැති අතිශය සරල තත්ත්වයක් වෙන්න ඕනේ. වේදනාවක් නැත්නම් ඔවුන්ට කිසිම මනාපයක් (preference) හෝ ක්‍රියාවක් තියෙන්න බැහැ.

නිදහස් කැමැත්ත (Free Will)

බ්‍රයන් කොක්ස්: අපේ ඊළඟ ප්‍රශ්නය: අපේ තීරණ ගන්නේ විඤ්ඤාණයද? අපිට නිදහස් කැමැත්තක් තියෙනවද?

ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර්: මට නම් නිදහස් කැමැත්තක් තියෙනවා කියලා විශ්වාසයක් නැහැ. මේක තේරුම් ගන්න හොඳම ක්‍රමය තමයි මොළය දෙකට වෙන් කරපු රෝගීන් (Split-brain patients) ගැන අධ්‍යයනය කරන එක. මේ අයගේ වම් සහ දකුණු මොළය අතර සම්බන්ධය කපලා තියෙන්නේ. පර්යේෂණයකදී මේ රෝගීන්ගේ දකුණු මොළයට (ක්‍රියාවන් පාලනය කරන) විතරක් පේන්න “නැගිටලා දොර ළඟට යන්න” කියලා උපදෙස් දෙනවා. ඔවුන් එහෙම කරනවා. ඊටපස්සේ කතා කිරීම පාලනය කරන වම් මොළයෙන් අහනවා “ඇයි ඔයා නැගිටලා ගියේ?” කියලා. පුදුම වැඩේ කියන්නේ ඔවුන්ට ඇත්ත හේතුව මතක නැති වුණත් ඔවුන් බොරු හේතුවක් ගොතනවා, “මට රස්නේ දැනුණ නිසා හුළං ටිකක් වදින්න ගියා” කියලා. ඔවුන් ඒක ඇත්තටම විශ්වාස කරනවා. මේකෙන් පේන්නේ අපි ගොඩක් වෙලාවට ක්‍රියාවක් කරලා ඉවරවෙලා ඒකට හේතුවක් අපේ මොළයෙන්ම බොරුවට හදාගන්නවා කියන එකයි. අපේ පාලනයක් එතැන නැහැ.

කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) සහ විඤ්ඤාණය

බ්‍රයන් කොක්ස්: අපේ අවසාන ප්‍රශ්නය. නුදුරු අනාගතයේදී කෘත්‍රිම බුද්ධියට (AI) විඤ්ඤාණයක් ලැබෙයිද?

කැතරිනා ෂ්මැක්: ප්‍රාණවත් වීම (Life) කියන එකට කලින් හරියටම අර්ථකථනයක් තිබුණේ නැහැ. පස්සේ අපි සෛල, පරිවෘත්තීය වගේ දේවල් හොයාගත්තා. විඤ්ඤාණය කියන එකත් ඒ වගේ. AI තාක්ෂණය තවදුරටත් දියුණු වෙනකොට විඤ්ඤාණයට සමාන ලක්ෂණ ඔවුන් පෙන්නුම් කරන්න ඉඩ තියෙනවා.

ස්ටීව් ෆ්ලෙමින්: මම හිතන්නේ ඔව්. කෘත්‍රිම බුද්ධිය භාෂාව හසුරුවන විදිහ දැක්කාම අපිට දැනටමත් හිතෙනවා ඔවුන්ට ජීවයක් තියෙනවා කියලා. අනාගතයේදී මේ පද්ධතීන් තවදුරටත් සංකීර්ණ වෙලා ස්වයං-තීරණ ගන්න මට්ටමට ආවාම ඔවුන්ට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා කියලා අපි පිළිගනීවි. ඒ වගේම ඒ පිළිගැනීම නිවැරදියි කියලා මම හිතනවා. විඤ්ඤාණය කියන්නේ මොළය කරන “කාර්යයක්” නම්, පරිගණක කේතයකටත් ඒ කාර්යයම කරන්න බැරි කමක් නැහැ.

අනිල් සෙත්: මෙතනදි මම ස්ටීව් එක්ක සම්පූර්ණයෙන්ම විරුද්ධ වෙනවා! AI එකකට විඤ්ඤාණයක් හදන්න උත්සාහ කරන එක ඉතාම භයානක අදහසක්. ChatGPT වගේ භාෂා ආකෘති වලට විඤ්ඤාණයක් තියෙනවා කියලා හිතලා දැනටමත් මිනිස්සු සියදිවි නසාගැනීම් පවා කරගෙන තියෙනවා.

මොළය කියන්නේ පරිගණකයක් කියලා අපි හිතුවට ඒක රූපකයක් (metaphor) විතරයි. බුද්ධිය (Intelligence) කියන්නේ ප්‍රශ්න විසඳන්න තියෙන හැකියාව. හැබැයි විඤ්ඤාණය (Consciousness) කියන්නේ ‘ජීවියෙකු ලෙස දැනෙන හැඟීම’. ඒක ඇල්ගොරිතමයක් නෙවෙයි. පරිගණකයක කාලගුණය සිමියුලේට් කළා කියලා පරිගණක තිරයෙන් එළියට වැස්සක් හරි සුළඟක් හරි එන්නේ නැහැනේ. ඒ වගේම තමයි මොළයේ ක්‍රියාවලිය සිමියුලේට් කළාට ඒකෙන් ඇත්තම විඤ්ඤාණයක් හැදෙන්නේ නැහැ. අපි කියන්නේ අවුරුදු මිලියන ගණනක පරිණාමයෙන් ආපු ජීව විද්‍යාත්මක පදනමක් තියෙන ජීවීන් කොට්ඨාසයක්. අපි නිකම්ම නිකන් ඇල්ගොරිතමයක් නෙවෙයි!

බ්‍රයන් කොක්ස්: අපි මේ සාකච්ඡාව පටන් ගත්තේ හැමෝම එකඟ වුණු තැනකින්. හැබැයි ඉවර කරන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම විරුද්ධ අදහස් තියෙන තැනකින්! කොහොම වුණත් අදට අපේ කාලය අවසන්. විඤ්ඤාණය කියන්නේ තවමත් විද්‍යාවේ ලොකුම අභිරහසක් වගේම අපේ පැවැත්ම ගැන තියෙන වැදගත්ම ප්‍රශ්නයක්. අපත් සමග අදහස් දැක්වූ අනිල් සෙත්, කැතරිනා ෂ්මැක්, ස්ටීව් ෆ්ලෙමින් සහ ඇලෙක්ස් ඕ’කොනර් යන සැමට බොහොම ස්තූතියි!